Τα ωραιότερα κτίρια της Αθήνας: Η πολυκατοικία που διεκδικεί τον τίτλο της πρώτης

Είναι το κτίριο στη γωνία Πατησίων και Λασκαράτου η πρώτη πολυκατοικία της Αθήνας; Ίσως όχι. Είναι όμως ένα από τα ωραιότερα απομεινάρια των παλιών Πατησίων, με ιστορία εκατό και βάλε χρόνων.

Τα ωραιότερα κτίρια της Αθήνας: Η πολυκατοικία που διεκδικεί τον τίτλο της πρώτης

 

Μια φορά κι έναν καιρό, η Πατησίων ήταν χωματόδρομος, τα σπίτια της είχαν κήπους και οι άνθρωποι που έμεναν εδώ μπορούσαν να δουν μέχρι τον ορίζοντα, χωρίς να τους κόβουν τη θέα οι πολυκατοικίες. Γιατί πολυκατοικίες, βλέπεις, δεν υπήρχαν. Κάποια στιγμή άρχισαν να εμφανίζονται, στην αρχή δειλά, σαν παράξενα αρχιτεκτονικά πειράματα. Ένα από αυτά στέκεται ακόμα στη γωνία Πατησίων και Λασκαράτου. Κι αν πιστέψουμε μια διαδεδομένη εκδοχή της ιστορίας, είναι η πρώτη πολυκατοικία που χτίστηκε στην Αθήνα.

Ή μήπως όχι;

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Το κτίριο της ιστορίας μας βρίσκεται στη συμβολή της Πατησίων 346 με τη Λασκαράτου 2, εκεί όπου ξεκινά η ιστορική κηπούπολη Κυπριάδου. Είναι ένα υπέροχο διώροφο με ψηλά παράθυρα, περίτεχνα μπαλκονάκια, νεοκλασικές λεπτομέρειες και μια πρόσοψη που ο χρόνος έχει βάψει σε διάφορες αποχρώσεις του γκρίζου. Όχι τυχαία, έχει μείνει γνωστό ως «γκρίζα πολυκατοικία», αν και θα ακούσεις επίσης να το αποκαλούν Πολυκατοικία Γιαννουλάτου ή ακόμα και «Ωραία των Αθηνών».

Χτίστηκε γύρω στο 1925, σε μια εποχή που η Αθήνα άρχιζε να πρωτο-ανακαλύπτει την ιδέα ότι πολλές διαφορετικές οικογένειες θα μπορούσαν να κατοικούν στην ίδια οικοδομή. Ο αρχιτέκτονάς του παραμένει άγνωστος, αλλά ξέρουμε ότι το όνομα Γιαννουλάτου προέρχεται από έναν Κεφαλονίτη εφοπλιστή, που φαίνεται να υπήρξε ο πρώτος ιδιοκτήτης του.

Η πρώτη πολυκατοικία της Αθήνας;

Εδώ έχουμε ένα μικρό αρχιτεκτονικό μυστήριο. Η πολυκατοικία της Πατησίων αναφέρεται συχνά ως η παλαιότερη της Αθήνας. Η Ναταλία Σαμαρά-Γκαίτλιχ, στο βιβλίο της Ιχνογραφία Πατησίων (Τα Πατήσια κάποτε...), που κυκλοφόρησε το 1993, την περιγράφει ως την πρώτη πολυκατοικία των Πατησίων, αναφέροντας ότι περιλάμβανε οκτώ κατοικίες. Την ίδια πληροφορία επαναλαμβάνουν και μεταγενέστερες αρχιτεκτονικές καταγραφές. Μόνο που το «πρώτη των Πατησίων» δεν σημαίνει απαραίτητα και «πρώτη της Αθήνας».

Βλέπεις, στην αρχή της Βασιλίσσης Σοφίας, στον αριθμό 4, σώζεται μέχρι σήμερα ένα τμήμα της πολυκατοικίας Πεσμαζόγλου, ενός μεγάλου εκλεκτικιστικού συγκροτήματος που χτίστηκε γύρω στο 1900 σε σχέδια του Ερνέστου Τσίλλερ. Εκείνο το κτίριο προοριζόταν για την ενοικίαση πολυτελών διαμερισμάτων σε εύπορους ξένους που έμεναν προσωρινά στην Αθήνα. Και, προφανώς, προηγείται του δικού μας κατά ένα τέταρτο του αιώνα. Άλλες πάλι πηγές αναφέρουν ως πρώτη αθηναϊκή πολυκατοικία μια επταώροφη οικοδομή στη γωνία Φιλελλήνων και Όθωνος, που χρονολογείται στο 1917.

Έτσι, η γκρίζα πολυκατοικία της Πατησίων μπορεί να μην κερδίζει με βεβαιότητα το χρυσό μετάλλιο της πρωτιάς, έχει όμως κάθε λόγο να διεκδικεί μια θέση ανάμεσα στις παλαιότερες σωζόμενες πολυκατοικίες της Αθήνας. Άσε που η ομορφιά της είναι τέτοια, που τύφλα να ‘χουν τα νούμερα και οι πρωτιές.

Ένα αρχοντικό που δεν ήξερε ότι είναι πολυκατοικία

Καταρχάς, το ενδιαφέρον με αυτό το κτίριο είναι ότι, παρά τον τίτλο που διεκδικεί, δεν μοιάζει καθόλου με αυτό που εννοούμε σήμερα όταν λέμε πολυκατοικία. Αρχιτεκτονικά, ακολουθεί τις αρχές του εκλεκτικισμού, συνδυάζοντας στοιχεία της νεοκλασικής παράδοσης με τις διακοσμητικές προτιμήσεις του Μεσοπολέμου. Η πρόσοψή του οργανώνεται με αυστηρή συμμετρία, μεγάλα ορθογώνια παράθυρα, κατακόρυφες παραστάδες και περίτεχνα γείσα που υπογραμμίζουν τις οριζόντιες γραμμές του κτιρίου.

Πρόσεξε ιδιαίτερα τα μπαλκονάκια, με τα λεπτοδουλεμένα μεταλλικά κιγκλιδώματα, τα διακοσμητικά φουρούσια και τις ανάγλυφες γιρλάντες κάτω από τη στέψη της πρόσοψης. Στην κορυφή, ένα χαμηλό στηθαίο με μικρούς πεσσούς ολοκληρώνει τη σύνθεση, θυμίζοντας περισσότερο αριστοκρατικό μέγαρο παρά την αρχή μιας νέας εποχής μαζικής κατοίκησης.

Το πραγματικά εντυπωσιακό βρίσκεται πίσω από τους τοίχους του –κυριολεκτικά, γιατί αυτοί έχουν πάχος περίπου 70 εκατοστά και είναι χτισμένοι από πέτρα, όχι από τούβλα. Τα διαμερίσματα, πάλι, έχουν ψηλοτάβανα δωμάτια, μεγάλα χολ και χώρους που επικοινωνούν μεταξύ τους με περισσότερες από μία πόρτες, σε μια διάταξη που παραπέμπει στις παλιές αστικές κατοικίες. Σε αντίθεση με τις μεταπολεμικές πολυκατοικίες, που θα κατακλύσουν την Αθήνα τις επόμενες δεκαετίες, εδώ η ιδέα της συλλογικής κατοίκησης δεν έχει ακόμα εγκαταλείψει τις ανέσεις και τις αρχιτεκτονικές συνήθειες των μεγάλων αρχοντικών.

Την αρχική όψη του κτιρίου προς την Πατησίων συμπλήρωναν ψηλός μαντρότοιχος και μεγάλη σιδερένια πόρτα που προστάτευαν την ιδιωτικότητα των κατοίκων, ενώ υπήρχε φυσικά και κήπος. Μιλώντας για τον οποίο, μια χαριτωμένη λεπτομέρεια: Στην είσοδο του κτιρίου σώζεται ο παλιός λασπωτήρας, ένα μικρό μεταλλικό εξάρτημα πάνω στο οποίο οι επισκέπτες καθάριζαν τις σόλες των παπουτσιών τους προτού μπουν στο σπίτι.

Τότε που τα Πατήσια ήταν εξοχή

Για να καταλάβεις πόσο διαφορετική ήταν η περιοχή, χρειάζεται να γνωρίσεις λίγο την κηπούπολη Κυπριάδου, για την οποία σου τα έχουμε πει και αναλυτικά εδώ.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, τα Άνω Πατήσια βρίσκονταν ουσιαστικά στις παρυφές της πρωτεύουσας. Ο Μίνως Κυπριάδης είχε αγοράσει εδώ μεγάλες εκτάσεις γης, τις οποίες ο γιος του, Επαμεινώνδας, αποφάσισε να μετατρέψει σε έναν πρότυπο οικισμό κατά τις ευρωπαϊκές συνήθειες. Η κηπούπολη που άρχισε να δημιουργείται τη δεκαετία του 1920 σχεδιάστηκε με χαμηλά κτίρια, άνετους δρόμους, κήπους, μεγάλες πρασιές και ανοιχτές πλατείες. Γρήγορα έγινε πόλος έλξης για καλλιτέχνες και διανοούμενους, από τον Φώτη Κόντογλου και τον Σπύρο Παπαλουκά μέχρι τον Δημήτρη Πικιώνη και τον Γιώργο Βακαλό.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το διώροφο κτίριο του Γιαννουλάτου αντιπροσώπευε κάτι καινούριο. Ούτε μονοκατοικία με τον δικό της μεγάλο κήπο, ούτε όμως και η απρόσωπη πολυώροφη οικοδομή που έχουμε σήμερα στο μυαλό μας. Ήταν ένα μεταβατικό στάδιο, μια πρώτη δοκιμή για το πώς θα μπορούσε να οργανωθεί η κατοικία σε μια Αθήνα που μεγάλωνε. 

Μπείτε στη συζήτηση

σχόλια

v