Κυπριάδου: Μια βόλτα και πολλές ιστορίες για την κηπούπολη της Αθήνας

Προστώο λέγεται αυτό το αντικειμενικά μικρό αλλά οπτικά μεγαλειώδες μπαλκονάκι στην είσοδο των αρχοντικών, που μισοκρύβεται πίσω από αψίδες στηριγμένες σε κίονες. Μοιάζει πάντα βγαλμένο από πίνακα του προηγούμενου αιώνα. Όσο και αν το έχει ταλαιπωρήσει ο χρόνος που πέρασε από πάνω του, είναι δύσκολο να το κοιτάξεις χωρίς να το φανταστείς λουσμένο σε ένα ροζοχρυσαφένιο φως. Πώς λέγαμε πρόσφατα για το Μπαουχάουζ, ότι με όποιο φωτισμό και αν το δεις μοιάζει πάντα ασπρόμαυρο; Ε, αυτή εδώ η αρχιτεκτονική είναι κάπως το αντίθετό του. Έχει πάντα την απόχρωση του ηλιοβασιλέματος.

Καλωσήρθατε στην Κυπριάδου

Υπάρχει, που λες, μια γειτονιά που ξεχειλίζει εικόνες σαν κι αυτή. Ήταν η πρώτη κηπούπολη της Αθήνας, στα πρότυπά της σχεδιάστηκαν αργότερα προάστια σαν το Ψυχικό. Τη βρίσκεις σήμερα εκεί κοντά στο πιο βόρειο σύνορο του Δήμου Αθηναίων, ανάμεσα στα Πατήσια και το Γαλάτσι, με τα πλημμυρισμένα φυλλωσιές δρομάκια της, τις γάτες της να λιάζονται στα πεζούλια, τις ανοιχτές πλατείες της να κοιτάζουν η μια την άλλη (πολεοδομικός όρος είναι αυτός, σημαίνει να ενώνονται με μια ευθεία μεταξύ τους, περιλαμβανόταν στο αρχικό σχέδιο της περιοχής), τους κήπους και τις αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες των σπιτιών της να φτιάχνουν ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής.

Και μπορεί –αναμενόμενα, θα πεις– οι κλασικές αθηναϊκές πολυκατοικίες να κυριαρχούν πια και σε αυτή όπως και σε όλες τις γειτονιές της μικρής μας πολιτείας, είναι όμως όλα αυτά που ξεφυτρώνουν ανάμεσά τους σαν μικρές εκπλήξεις που θα σε κάνουν να κοντοσταθείς, ίσως και να χαμογελάσεις. Κι αυτή είναι ίσως η καλύτερη απόδειξη για το ότι η αρχιτεκτονική είναι η μόνη τέχνη που θα έρθει απρόσκλητη να σε βρει για να σου φτιάξει λίγο τη ζωή, χωρίς να χρειαστεί να την αναζητήσεις εσύ.

Μικρή ιστορία για μια γειτονιά

Τη λέμε Κυπριάδου από το όνομα του αλεξανδρινού Επαμεινώνδα Κυπριάδη, γεωπόνου-μηχανικού στο επάγγελμα, ο οποίος την οραματίστηκε, τη σχεδίασε και τελικά την έχτισε, τη δεκαετία του 1920, ως πρότυπη κηπούπολη, στις μεγάλες εκτάσεις που είχε αγοράσει ο πατέρας του, Μίνωας. Αρκετά σπίτια της γειτονιάς κατασκευάστηκαν από την εταιρεία του, Κυπριάδης Κυριαζής και Σία, με υλικά από το νταμάρι του που σώζεται μέχρι σήμερα, στο τέρμα της οδού Ορφανίδου, ενώ πολλά από τα οικόπεδα τα πούλησε μαζί με αρχιτεκτονικά σχέδια, στα οποία περιλαμβάνονταν υποχρεωτικές πρασιές και ελεύθερες κατασκευές –κτίρια, δηλαδή, που να μην ακουμπούν μεταξύ τους.

Η περιοχή έγινε γρήγορα πόλος έλξης για καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες και συγγραφείς που ήρθαν και έμειναν εδώ, φτιάχνοντας ένα άτυπο κέντρο τεχνών που ο Γιάννης Μόραλης αποκάλεσε κάποια στιγμή χαϊδευτικά «Σχολή Κυπριάδη». Ο Φώτης Κόντογλου, ο Σπύρος Παπαλουκάς, ο Γιώργος Βακαλό, ο Δημήτρης Πικιώνης, η Φρόσω Ευθυμιάδη Μενεγάκη, ο Αντίοχος Ευαγγελάτος ήταν μερικά από τα πιο διάσημα παιδιά της.

11 κλικ και άλλες τόσες ιστορίες από τα κτίρια της Κυπριάδου

Στο 49 της οδού Πολυλά, το Ίδρυμα Γληνού στεγάζεται στο σπίτι όπου έζησε από το 1928 μέχρι τον θάνατό του το 1943 ο εκπαιδευτικός και συγγραφέας Δημήτρης Γληνός, αγωνιστής της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης και ένας από τους ανθρώπους στους οποίους εν πολλοίς χρωστάμε τη γλώσσα που μιλάμε –ή, αν το προτιμάς στο επισημότερο, την επικράτηση της Δημοτικής στο γλωσσικό ζήτημα. Το εντυπωσιακό αρχοντικό χτίστηκε το 1928 από τον Σμυρνιό μηχανικό Άρη Χρόνη.

Σε αυτό το υπέροχα εκλεκτικιστικό κτίριο της δεκαετίας του 1920, που βρίσκεται στο 22 της Γεωργίου Βιζυηνού, ζούσε ο αρχιτέκτονας Δημήτρης Πικιώνης.

Σχεδόν δίπλα του, στη Γεωργίου Βιζυηνού 16, το σπίτι του αγιογράφου και λογοτέχνη Φώτη Κόντογλου είναι έργο του αρχιτέκτονα Κίμωνα Λάσκαρη. Τα χρόνια της Κατοχής, ο Κόντογλου πούλησε το σπίτι για λίγο λάδι και αλεύρι, και ο νέος ιδιοκτήτης κάλυψε με λαδομπογιά τις τοιχογραφίες του. Μεταπολεμικά, το σπίτι επανήλθε στην ιδιοκτησία του Κόντογλου, αλλά οι τοιχογραφίες –που χρονολογούνταν από το 1932– δεν αποκαταστάθηκαν μέχρι το 1977. Σήμερα έχουν αποτοιχιστεί και βρίσκονται στην Εθνική Πινακοθήκη, ενώ στο σπίτι κατοικεί ο μικρότερος εγγονός του καλλιτέχνη.

Ένα από τα ωραιότερα κτίρια της γειτονιάς, αυτό το διώροφο αρχοντικό του Μεσοπολέμου βρίσκεται στο 64 της Αγίας Λαύρας, και χρονολογείται στις αρχές της δεκαετίας του ’30.

Στον αριθμό 27 της Αγίας Λαύρας, το εγκαταλελειμμένο σήμερα κτίριο που ανήκει στον Δήμο Αθηναίων ήταν το σπίτι του αρχιμουσικού Αντίοχου Ευαγγελάτου, όπου έζησε αργότερα και ο γιος του, θεατρικός σκηνοθέτης και ακαδημαϊκός Σπύρος Ευαγγελάτος –ναι, ο μπαμπάς της Κατερίνας.

Θέλουμε να πιστεύουμε πως εύκολα θα μάντευες ότι αυτό εδώ το κτίριο είναι έργο του Πικιώνη –από το χαρακτηριστικό πέτρινο παζλ του τοίχου, και τον συνδυασμό του με το γυμνό τσιμέντο δίπλα του. Εδώ που λες, στο 10 της οδού Γρυπάρη, ήταν το σπίτι και εργαστήριο της Φρόσως Ευθυμιάδη Μενεγάκη, το σχεδίασε ο Πικιώνης το 1949. Η ταμπέλα απέξω λέει ότι το σχέδιο είναι να γίνει μουσείο, αφιερωμένο στο έργο της σπουδαίας Κωνσταντινουπολίτισσας γλύπτριας και κεραμίστριας που έφυγε από τη ζωή το 1995.

Στη γωνία των οδών Δροσίνη 6 και Σαλτέλη, αυτή τη συναρπαστικά εκλεκιστική μονοκατοικία την έχεις δει κάπου… κάπου την ξέρεις: Στην ταινία του 1968 Δόκτωρ Ζιβέγγος ήταν, απ’ όπου και το πλάνο που ξετρύπωσε η αγαπημένη μας σελίδα Η Αθήνα μέσα στον Χρόνο. Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλές από τις ταινίες του Θανάση Βέγγου είναι γυρισμένες στη γειτονιά της Κυπριάδου.

Μιλώντας για ελληνικές ταινίες, η είσοδος αυτής της πολυκατοικίας στη γωνία των οδών Κονδυλάκη και Ξύνδα αποτίει τον δέοντα φόρο τιμής στη χρυσή εποχή του παλιού κλασικού κινηματογράφου.

Ιστορία για αυτό το ροζ αριστούργημα δεν μπορέσαμε να βρούμε, αλλά από την άλλη δε γινόταν και να αφήσουμε τέτοια ομορφιά εκτός φωτογραφικής λίστας. Βρίσκεται στην οδό Καλοσγούρου, στον αριθμό 2.

Αδιαμφισβήτητα στο τοπ-3 ωραιότερων κτιρίων της Κυπριάδου, αυτό εδώ το εκλεκτικιστικό όνειρο στο 19 της Αγίας Λαύρας είναι της δεκαετίας του 1920. Κηρύχθηκε διατηρητέο το 1994, δεν του έχουν συμβεί ωστόσο και πολλά από τότε.

Στη γωνία των οδών Ροστάν και Πολυλά, αυτή η μεσοπολεμική έπαυλη επιτάχτηκε στην Κατοχή από τους Ναζί, με τα υπόγειά της να μετατρέπονται σε κελιά κράτησης όπου διενεργούνταν ανακρίσεις, ακόμα και βασανιστήρια. Λίγο αργότερα, στα Δεκεμβριανά, υπήρξε έδρα του ΕΑΜ και της Πολιτοφυλακής Πατησίων. Εδώ ήταν που μεταφέρθηκε και ανακρίθηκε η ηθοποιός Ελένη Παπαδάκη πριν την εκτέλεσή της. Το κτίριο σήμερα στεγάζει τον παιδικό σταθμό της 5ης Δημοτικής Κοινότητας του Δήμου Αθηναίων.