Τα ωραιότερα κτίρια της Αθήνας: Το Μπάγκειον της Ομόνοιας

Μια φορά κι έναν καιρό, αν περνούσες από τούτη τη γωνιά της Ομόνοιας, θα συναντούσες τον Κώστα Βάρναλη να πίνει τα κονιάκ του με τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, την ώρα που λίγους ορόφους πιο πάνω καλοντυμένοι ταξιδιώτες θα ξεκουράζονταν στα δωμάτια ενός από τα πολυτελέστερα ξενοδοχεία της Αθήνας.

Σήμερα, στη θέση τους, θα βρεις εικαστικές εκθέσεις, θεατρικές παραστάσεις, καλλιτέχνες που πειραματίζονται με τον χώρο και, ανάμεσα στις ξεφλουδισμένες τοιχογραφίες και τους παλιούς καθρέφτες, ένα κτίριο που εξακολουθεί να θυμάται τα πάντα.

Το Μπάγκειον, στην πλατεία Ομονοίας 18, είναι από αυτά τα αθηναϊκά τοπόσημα που έχουν ζήσει αρκετές ζωές. Και η ιστορία του ξεκινά πολύ μακριά από την Αθήνα.

Να το πιάσουμε από την αρχή;

Ο άνθρωπος στον οποίο χρωστά το όνομά του λεγόταν Ιωάννης Μπάγκας (ή Πάγκας) και γεννήθηκε το 1814 στην Κορυτσά. Στα 19 του χρόνια έφυγε από το πατρικό του για να αποφύγει έναν γάμο που ήθελε να του επιβάλει ο πατέρας του, και άρχισε να περιπλανιέται αναζητώντας την τύχη του. Πέρασε από τη Θήβα και τη Χαλκίδα, έφτασε στην Αλεξάνδρεια με ένα τάλιρο στην τσέπη και τελικά εγκαταστάθηκε στο Κάιρο, όπου δούλεψε για χρόνια ως ράφτης.

Από εκεί η ζωή τον έφερε στη Ρουμανία, όπου ασχολήθηκε με τη γεωργία, μίσθωσε μεγάλες καλλιεργήσιμες εκτάσεις και κατάφερε να δημιουργήσει τεράστια περιουσία. Όταν επέστρεψε στην Αθήνα, ήταν ένας από τους πλουσιότερους Έλληνες της διασποράς.

Το 1889, ενώ ήταν ακόμα εν ζωή, ο Μπάγκας αποφάσισε να δωρίσει ολόκληρη την περιουσία του στο ελληνικό κράτος, για φιλανθρωπικούς και κοινωφελείς σκοπούς. Η δωρεά υπογράφηκε στις 16 Αυγούστου εκείνης της χρονιάς, από τον ίδιο και τον τότε πρωθυπουργό Χαρίλαο Τρικούπη. Στον Μπάγκα δόθηκε από το ελληνικό δημόσιο μια μηνιαία χορηγία, εν είδει ας πούμε σύνταξης, 1.000 δραχμών για τα προσωπικά του έξοδα. Όταν εκείνος πέθανε, άφησε και τα χρήματα που είχε αποταμιεύσει από αυτήν τη σύνταξη, πάλι στο ελληνικό κράτος.

Η Μπάγκειος Επιτροπή που συστάθηκε για τη διαχείριση όλης αυτής της δωρεάς εξακολουθεί να λειτουργεί μέχρι σήμερα, προσφέροντας μεταξύ άλλων υποτροφίες και οικονομική ενίσχυση σε ανθρώπους που έχουν ανάγκη.

Φωτό: The Athenian | Shutterstock

Δύο αριστουργήματα του Τσίλλερ στην καρδιά της Ομόνοιας

Μέρος της περιουσίας του Μπάγκα ήταν και τα δύο εντυπωσιακά νεοκλασικά κτίρια που στέκονται μέχρι σήμερα αντικριστά, στην αρχή της οδού Αθηνάς. Το πρώτο, το ξενοδοχείο Μέγας Αλέξανδρος, χτίστηκε το 1889, ενώ το δεύτερο, το Μπάγκειον, ακολούθησε μεταξύ 1890 και 1894. Αρχιτέκτονας και των δύο ήταν ο Ερνέστος Τσίλλερ, που εκείνη την εποχή είχε ήδη αφήσει ανεξίτηλη τη σφραγίδα του στην αθηναϊκή αρχιτεκτονική.

Έχει ενδιαφέρον ότι ο Μέγας Αλέξανδρος σχεδιάστηκε αρχικά ως κατοικία του ίδιου του Μπάγκα, πριν αλλάξει χρήση κατά την κατασκευή του και μετατραπεί σε ξενοδοχείο. Το Μπάγκειον, αντίθετα, σχεδιάστηκε εξαρχής για να φιλοξενεί ταξιδιώτες, με ευρωπαϊκές προδιαγραφές και ανέσεις πρωτόγνωρες για την Αθήνα της εποχής.

Και μια ωραία σύμπτωση: Στο οικόπεδο όπου χτίστηκε το Μπάγκειον υπήρχε προηγουμένως κατοικία στην οποία έμενε μέχρι το 1883 η οικογένεια του Χαρίλαου Τρικούπη.

Τα δύο ξενοδοχεία έμελλε να αλλάξουν για πάντα την εικόνα της Ομόνοιας, που στα τέλη του 19ου αιώνα ήταν το επίκεντρο της κοσμικής και εμπορικής ζωής της πρωτεύουσας. Μεγάλες αίθουσες υποδοχής, πολυτελείς χώροι, πλούσιος εσωτερικός διάκοσμος και διαφορετική οργάνωση των δωματίων έφερναν κάτι από τα μεγάλα ξενοδοχεία του Παρισιού και της Βιέννης σε μια Αθήνα που μέχρι τότε είχε πολύ πιο ταπεινές ξενοδοχειακές υποδομές.

Καρυάτιδες, καμπύλες στα μπαλκόνια και λίγη παριζιάνικη φινέτσα

Ας ρίξουμε όμως και μια ματιά στο ίδιο το κτίριο, γιατί έχουμε πολλά να θαυμάσουμε: Αρχιτεκτονικά, το Μπάγκειον ανήκει στον όψιμο νεοκλασικισμό, με εκλεκτικιστικές επιρροές και τη χαρακτηριστική ευρωπαϊκή κομψότητα που συναντάμε συχνά στα έργα του Τσίλλερ.

Φωτό © Georgios A. Antoniou

Πρόσεξε τα ψηλά παράθυρα με τα τριγωνικά αετώματα, τα περίτεχνα μεταλλικά κιγκλιδώματα και τα μπαλκόνια που στρογγυλεύουν στις γωνίες, αλλά κυρίως τις υπέροχες ψευδοκαρυάτιδες που στηρίζουν κάποιους από τους εξώστες. Αν σταθείς στην Ομόνοια και σηκώσεις λίγο το βλέμμα, θα τις δεις εκεί, σχεδόν ενάμιση αιώνα τώρα, να κρατούν αγόγγυστα το βάρος της παλιάς αθηναϊκής μεγαλοπρέπειας.

Χαμηλότερα, στο ισόγειο, οι μεγάλες τοξωτές είσοδοι και η τοιχοποιία που μιμείται λαξευτούς πέτρινους δόμους χαρίζουν στο κτίριο στιβαρότητα. Ψηλότερα, η πρόσοψη γίνεται πιο ανάλαφρη, με τα διακοσμητικά στοιχεία να πληθαίνουν και τις οριζόντιες γραμμές να εναλλάσσονται με τα κατακόρυφα ανοίγματα.

Και μετά είναι αυτή η χαρακτηριστική σειρά από κόκκινα ορθογώνια πλαίσια στον τελευταίο όροφο, που δίνει στο Μπάγκειον την ιδιαίτερη φυσιογνωμία του. Ο όροφος αυτός, παρεμπιπτόντως, δεν υπήρχε εξαρχής: Το ξενοδοχείο ήταν αρχικά τριώροφο και απέκτησε τον τέταρτο όροφό του στις αρχές του 20ού αιώνα.

Φωτό © Georgios A. Antoniou

Όσο για το εσωτερικό, εκεί κρύβεται ίσως η μεγαλύτερη αρχιτεκτονική καινοτομία του. Το Μπάγκειον σχεδιάστηκε γύρω από ένα κεντρικό αίθριο σκεπασμένο από γυαλί, το οποίο επέτρεπε στο φυσικό φως να φτάνει στην καρδιά του κτιρίου. Γύρω του οργανώνονταν οι χώροι υποδοχής και τα δωμάτια, ενώ επιβλητικά κλιμακοστάσια, ζωγραφισμένες οροφές, διακοσμητικά γύψινα στοιχεία και καθρέφτες συμπλήρωναν την εικόνα ενός ξενοδοχείου που δεν είχε τίποτα να ζηλέψει από τα ευρωπαϊκά πρότυπα της εποχής του.

Εντάξει, σχεδόν τίποτα. Γιατί, παρά την πολυτέλεια, οι εγκαταστάσεις υγιεινής του περιλάμβαναν μόλις δύο WC και ένα λουτρό ανά όροφο. Αλλά, είπαμε, βρισκόμαστε στα τέλη του 19ου αιώνα.

Το υπόγειο όπου σύχναζαν οι καταραμένοι ποιητές

Και τώρα φτάνουμε στο ωραιότερο, ίσως, κεφάλαιο της ιστορίας του Μπάγκειου. Γιατί, όσο οι επισκέπτες του ξενοδοχείου ανεβοκατέβαιναν την επιβλητική μαρμάρινη σκάλα, στο υπόγειο εξελισσόταν μια άλλη, πολύ πιο μποέμικη ζωή.

Εκεί λειτουργούσε αρχικά ένα καφέ σαντάν, από τα λιγοστά της Αθήνας, με τραγουδίστριες, μουσική και ένα πρόγραμμα που δύσκολα θα ενέκριναν οι αυστηροί υπερασπιστές των χρηστών ηθών της εποχής. Αργότερα, ο χώρος μετατράπηκε σε καφενείο-λουκουματζίδικο και εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα φιλολογικά στέκια της πόλης.

Από τα τραπέζια του πέρασαν ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, ο Κώστας Βάρναλης, ο Τέλλος Άγρας, ο Μίνως Ζώτος, ο Κώστας Ουράνης, ο Άγγελος Τερζάκης, ο Ορέστης Λάσκος, ο Γιάννης Ρίτσος και ο Γιάννης Τσαρούχης. Ατελείωτες συζητήσεις για την ποίηση, την τέχνη και την πολιτική συνέβαιναν εδώ, ανάμεσα σε τσιγάρα, ποτά και λογοτεχνικές διαφωνίες. Μακριά από ένα ακόμα καφενείο όπου σύχναζαν λογοτέχνες και διανοούμενοι, το Μπάγκειον ήταν ένα από τα μέρη όπου διαμορφωνόταν η πνευματική ζωή της Αθήνας του Μεσοπολέμου, έξω από τις επίσημες αίθουσες και τους καθωσπρέπει φιλολογικούς κύκλους.

Από την εγκατάλειψη στις εκθέσεις και τις παραστάσεις

Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ομόνοια άρχισε σταδιακά να χάνει την αίγλη της, και μαζί της τα μεγάλα ξενοδοχεία της. Ο Μέγας Αλέξανδρος σταμάτησε να λειτουργεί τη δεκαετία του '50, ενώ το Μπάγκειον άντεξε λίγο περισσότερο, μέχρι το 1969, ως ξενοδοχείο Γ' κατηγορίας.

Ακολούθησαν χρόνια διαφορετικών χρήσεων, με γραφεία, ιδιωτικές σχολές και εκπαιδευτήρια να καταλαμβάνουν τους άλλοτε πολυτελείς χώρους του. Σταδιακά, το κτίριο εγκαταλείφθηκε, οι τοιχογραφίες του άρχισαν να φθείρονται και η παλιά του μεγαλοπρέπεια κρύφτηκε κάτω από στρώματα σκόνης, ξεφλουδισμένους σοβάδες και κλειδωμένες πόρτες.

Η μεγάλη αλλαγή ήρθε το 2015, όταν η Μπιενάλε της Αθήνας επέλεξε το Μπάγκειον ως έναν από τους βασικούς χώρους της διοργάνωσης OMONOIA, ανοίγοντας ξανά στο κοινό αίθουσες που παρέμεναν κλειστές για χρόνια. Έκτοτε το ιστορικό ξενοδοχείο έχει φιλοξενήσει εκθέσεις, θεατρικές παραστάσεις, performances και άλλες καλλιτεχνικές δράσεις, αποκτώντας νέα ταυτότητα χωρίς να χάσει εντελώς τα σημάδια του παρελθόντος του.

Να μπούμε μέσα;

Αυτές τις μέρες έχεις μια πολύ ωραία αφορμή να δεις το εσωτερικό του. Η παράσταση KLIMAKA, της Έλιας Βεργανελάκη, παρουσιάζεται στη μαρμάρινη σκάλα του Μπαγκείου κάθε Τετάρτη και Πέμπτη, μέχρι τις 17 Δεκεμβρίου 2026, με ελεύθερη συνεισφορά (κρατήσεις και πληροφορίες εδώ). Κι αν μας ρωτάς, δύσκολα θα βρεις καλύτερο τρόπο να γνωρίσεις ένα από τα ομορφότερα κτίρια της Αθήνας.