Τα ωραιότερα κτίρια της Αθήνας: Η Πανεπιστημιακή Λέσχη

Αν υπάρχει ένα πράγμα που δεν θα περίμενες να κρύβεται πίσω από την επιβλητική πρόσοψη του κτιρίου στη γωνία Ακαδημίας και Ιπποκράτους, αυτό είναι ένας κινηματογράφος με σχεδόν εκατό χρόνια ιστορίας. Κι αν υπάρχει κάτι που θα περίμενες ακόμα λιγότερο, είναι πως το οικόπεδο πάνω στο οποίο χτίστηκε το συγκεκριμένο αρχιτεκτονικό αριστούργημα ανήκε κάποτε σε έναν άνθρωπο που ξεκίνησε τη ζωή του αιχμάλωτος στην Αίγυπτο και την τελείωσε πάμπλουτος στην Αθήνα. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Το κτίριο που κοιτάζεις, με τη στρογγυλεμένη γωνία, τα ψηλά παράθυρα και το κατάλευκο χρώμα, είναι η Πανεπιστημιακή Λέσχη Αθηνών. Χτίστηκε μεταξύ 1926 και 1930, σε σχέδια του Αλέξανδρου Νικολούδη, του ίδιου αρχιτέκτονα που μας χάρισε το υπέροχο νεομπαρόκ Μέγαρο Λιβιεράτου στην Πατησίων. Μόνο που εδώ ο γαλλοσπουδαγμένος Νικολούδης αποφάσισε να περιορίσει λίγο τις μπαρόκ εξάρσεις του. Ή, για την ακρίβεια, τον περιόρισαν.

Βλέπεις, τα αρχικά σχέδιά του τροποποιήθηκαν ύστερα από υπόδειξη της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου, που ήθελε το καινούριο κτίριο να βρίσκεται σε αρμονία με τα γειτονικά του, τα οποία ήταν χτισμένα σε ελληνικούς αρχιτεκτονικούς ρυθμούς. Γιατί καλό το Παρίσι και η περίφημη École des Beaux-Arts, αλλά εδώ είχαμε και μια αθηναϊκή νεοκλασική παράδοση να υπερασπιστούμε.

Ένα γαλλικό μέγαρο με ελληνικούς τρόπους

Το αποτέλεσμα ήταν ένα επιβλητικό εκλεκτικιστικό κτίριο, που συνδυάζει τη γαλλική αρχιτεκτονική σχολή με τις αυστηρές γραμμές του νεοκλασικισμού. Οι κατακόρυφες παραστάδες που διατρέχουν την πρόσοψη, τα τριγωνικά αετώματα πάνω από ορισμένα παράθυρα, τα περίτεχνα γείσα που χωρίζουν τους ορόφους και η καμπύλη που σχηματίζεται στη γωνία των δύο δρόμων συνθέτουν ένα σύνολο εντυπωσιακό, χωρίς να γίνεται υπερβολικό.

Πρόσεξε, επίσης, τα παράθυρα: Δεν είναι ίδια σε όλους τους ορόφους, ούτε ακολουθούν παντού την ίδια διακοσμητική λογική. Το κτίριο μοιάζει σαν να χτίστηκε σε διαφορετικές φάσεις, από διαφορετικούς αρχιτέκτονες. Κι όμως, κατασκευάστηκε εξαρχής ως ενιαίο σύνολο, όπως αποδεικνύουν τα αρχιτεκτονικά σχέδιά του που διασώζονται στο Μουσείο Μπενάκη.

Η μνημειακή του πρόσοψη κρύβει, πάντως, μια φιλοσοφία πολύ διαφορετική από εκείνη των αριστοκρατικών μεγάρων που χτίζονταν στην Αθήνα λίγες δεκαετίες νωρίτερα. Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με το σπίτι κάποιου μεγαλοαστού, αλλά με ένα κτίριο φτιαγμένο για να φιλοξενεί φοιτητές, βιβλία, συζητήσεις και πολιτιστικές δραστηριότητες. Κι αυτό μας φέρνει στον άνθρωπο που έκανε δυνατή την κατασκευή του.

Από αιχμάλωτος στην Αλεξάνδρεια, ευεργέτης στην Αθήνα

Ο Αντώνιος Παπαδάκης γεννήθηκε το 1810 στο Ψυχρό Λασιθίου της Κρήτης. Σε πολύ μικρή ηλικία έχασε τον πατέρα του και αιχμαλωτίστηκε μαζί με τα δύο αδέλφια του από Οθωμανούς που τους μετέφεραν στην Αλεξάνδρεια. Κατάφερε όμως να δραπετεύσει και να φτάσει στην Οδησσό, όπου εργάστηκε στα κτήματα του διπλωμάτη Αλέξανδρου Στούρτζα, αδελφού της Ρωξάνης Στούρτζα, του μεγάλου ανεκπλήρωτου έρωτα του Ιωάννη Καποδίστρια.

Στην Οδησσό ο Παπαδάκης σπούδασε, ασχολήθηκε με την κτηνοτροφία και απέκτησε τεράστια περιουσία, με την οποία επέστρεψε στην Ελλάδα το 1848. Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου έζησε λιτά μέχρι τον θάνατό του, το 1878, αφήνοντας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών ολόκληρη την ακίνητη περιουσία του και χρήματα για τη χορήγηση δέκα υποτροφιών σε φοιτητές.

Ένα από τα οικόπεδα που κληροδότησε στο Πανεπιστήμιο βρισκόταν στη γωνία Ακαδημίας και Ιπποκράτους. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1920 φιλοξενούσε έναν θερινό κινηματογράφο, τον Λουξ. Το 1925 η Σύγκλητος αποφάσισε να αξιοποιήσει το ακίνητο για την ανέγερση της Πανεπιστημιακής Λέσχης, η οποία μέχρι τότε στεγαζόταν σε άλλα κτίρια της Αθήνας. Τα έξοδα της κατασκευής καλύφθηκαν επίσης από την περιουσία του Παπαδάκη.

Και εγένετο Ίριδα

Το ωραιότερο ίσως μυστικό του κτιρίου βρίσκεται στο ισόγειό του, με είσοδο από την Ακαδημίας. Είναι ο κινηματογράφος Ίρις, γνωστός σε γενιές και γενιές Αθηναίων ως απλά «η Ίριδα», που σχεδιάστηκε εξαρχής ως πανεπιστημιακό κινηματοθέατρο και άρχισε να λειτουργεί εμπορικά το 1932, με φθηνό εισιτήριο για τους φοιτητές.

Η αίθουσα διέθετε αρχικά 351 θέσεις, γύψινα διακοσμητικά, εξώστη και μικρά θεωρεία, που φέρνουν στο νου εκείνα του ιστορικού Αττικόν στη Σταδίου. Όχι τυχαία –και το Αττικόν είναι επίσης έργο του Αλέξανδρου Νικολούδη. Αργότερα η Ίριδα απέκτησε και δεύτερο εξώστη, με άλλες 180 θέσεις, ο οποίος κατεδαφίστηκε κατά την ανακαίνιση του 1995.

Η Ίριδα λειτούργησε ως εμπορικός κινηματογράφος μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του '70. Η ιστορία της, όμως, δεν τελειώνει εκεί: Στα χρόνια της δικτατορίας φιλοξενούσε φοιτητικές προβολές που ακολουθούνταν από πολύωρες συζητήσεις, με συμμετοχές ανθρώπων όπως ο Θόδωρος Αγγελόπουλος και ο Βασίλης Ραφαηλίδης. Συζητήσεις που συχνά ξεκινούσαν από το σινεμά και κατέληγαν, όπως πιθανότατα φαντάζεσαι, στην πολιτική.

Σήμερα η Ίριδα εξακολουθεί να αποτελεί ζωντανό κύτταρο της πολιτιστικής ζωής της Αθήνας, φιλοξενώντας προβολές, σεμινάρια και φεστιβάλ του Κινηματογραφικού Τομέα του Πολιτιστικού Ομίλου Φοιτητών Πανεπιστημίου Αθηνών. Το καλοκαίρι που μας πέρασε διοργανώθηκε εδώ το φεστιβάλ Ίριδα, με ελεύθερη είσοδο, παρουσία σκηνοθετών και συζητήσεις με το κοινό.

Το μέγαρο, που έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο και έργο τέχνης, βρίσκεται ξανά μπροστά σε μια περίοδο αλλαγών, καθώς έχει ανακοινωθεί νέα ανακαίνιση. Οι φοιτητικές πολιτιστικές ομάδες έχουν εκφράσει την ανησυχία τους για το αν θα μπορέσουν να συνεχίσουν να χρησιμοποιούν τους ιστορικούς χώρους του μετά την ολοκλήρωσή της. Προς το παρόν, πάντως, η Ίριδα συνεχίζει κανονικά τις δραστηριότητές της, με προβολές και σεμινάρια ανοιχτά στο κοινό.