Τα ωραιότερα κτίρια της Αθήνας: Το Σαρόγλειο Μέγαρο

Εκεί που η Βασιλίσσης Σοφίας συναντά τη Ρηγίλλης, απέναντι από την πλατεία που (δεν ήξερες ότι) λέγεται Παύλου Μελά, στέκεται ένα από τα ωραιότερα κτίρια της Αθήνας. Είναι η Λέσχη Αξιωματικών των Ενόπλων Δυνάμεων, και για να καταλάβεις πώς βρέθηκε εδώ, χρειάζεται να ταξιδέψουμε λίγο πίσω στον χρόνο. Στη Ρωσία των τσάρων, για την ακρίβεια, όπου ένας Έλληνας επιχειρηματίας έφτιαχνε αμύθητη περιουσία εμπορευόμενος σιτάρι και χαβιάρι. Τι σχέση έχει αυτό με το νεομπαρόκ αριστούργημα της Ρηγίλλης; Μεγαλύτερη απ' όση φαντάζεσαι.

Ο επιχειρηματίας λεγόταν Ζαφείριος Σαρόγλου και ήταν ένας από τους πλουσιότερους Έλληνες της διασποράς. Είχε γεννηθεί στη Μολδαβία, διατηρούσε στενές σχέσεις με τη ρωσική αυτοκρατορική αυλή και είχε δημιουργήσει τεράστια περιουσία από τις εξαγωγές ρωσικού σιταριού και χαβιαριού στην Ευρώπη. Όταν εγκαταστάθηκε στην Αθήνα με τη σύζυγό του Άννα, το σπίτι τους στη Σταδίου 67, κοντά στην Ομόνοια, έγινε σημείο συνάντησης σημαντικών προσωπικοτήτων της αθηναϊκής κοινωνίας.

Ο γιος τους, Πέτρος Σαρόγλου (ή Σάρογλος), που γεννήθηκε το 1864 στην Αθήνα, ακολούθησε στρατιωτική καριέρα. Μπήκε στη Σχολή Ευελπίδων σε ηλικία μόλις 15 ετών, αποφοίτησε ως ανθυπολοχαγός του Πυροβολικού το 1886 και συμμετείχε στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Την επόμενη χρονιά αποστρατεύτηκε, συνέχισε όμως να δραστηριοποιείται στις επιχειρήσεις και να ενισχύει οικονομικά εθνικές πρωτοβουλίες, μεταξύ των οποίων και τον Μακεδονικό Αγώνα.

Ο άνθρωπος που μάζευε όπλα, νομίσματα και ταριχευμένα ζώα

Ο Πέτρος είχε κληρονομήσει από τον πατέρα του, μαζί με την περιουσία, και μια ιδιαίτερη αγάπη για τις συλλογές. Μόνο που, σε αντίθεση με εμάς τους κοινούς θνητούς που μαζεύουμε μαγνητάκια από ταξίδια, εκείνος συγκέντρωνε όπλα από όλο τον κόσμο, βυζαντινές εικόνες, κοσμήματα, έργα τέχνης, σπάνια νομίσματα και, για κάποιον λόγο, ταριχευμένες κεφαλές άγριων ζώων.

Η συλλογή του περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, 3.200 νομίσματα, εικόνες του 16ου και 17ου αιώνα και πίνακες σπουδαίων ζωγράφων, όπως ο Νικηφόρος Λύτρας, ο Νικόλαος Γύζης και ο Κωνσταντίνος Βολανάκης. Πολλά από αυτά τα αντικείμενα βρίσκονται σήμερα σε μουσεία της Αθήνας, από το Πολεμικό και το Νομισματικό μέχρι το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο.

Το 1909, σε ηλικία 44 ετών, ο Σάρογλος συνέταξε τη διαθήκη του, με την οποία άφηνε το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του στη Γενική Λέσχη Αξιωματικών Ξηράς και Θαλάσσης, με την επιθυμία να δημιουργηθεί στην Αθήνα ένα κτίριο που θα στέγαζε τις κοινωνικές και πολιτιστικές δραστηριότητες των αξιωματικών. Πέθανε το 1920, χωρίς να δει το όνειρό του να πραγματοποιείται. Το μέγαρο που φέρει σήμερα το όνομά του άρχισε να χτίζεται σχεδόν μία δεκαετία αργότερα.

Ένα δικαστικό μέγαρο που… δεν έγινε

Το οικόπεδο στο οποίο υψώνεται σήμερα το Σαρόγλειο, εκεί όπου βρίσκονταν παλιότερα οι στρατώνες του Πυροβολικού, προοριζόταν αρχικά για την ανέγερση του νέου Δικαστικού Μεγάρου της Αθήνας. Το 1912 μάλιστα είχε προκηρυχθεί αρχιτεκτονικός διαγωνισμός, τον οποίο κέρδισε ένας γνωστός μας από τα προηγούμενα επεισόδια αυτής της σειράς: ο Αλέξανδρος Νικολούδης.

Ναι, πάλι αυτός. Ο γαλλοσπουδαγμένος αρχιτέκτονας που σχεδίασε το υπέροχο Μέγαρο Λιβιεράτου στην Πατησίων και την Πανεπιστημιακή Λέσχη στην Ακαδημίας είχε αναλάβει τα σχέδια και για το καινούριο δικαστήριο. Μόνο που εκείνο δεν χτίστηκε ποτέ, και χρόνια αργότερα ο Νικολούδης κλήθηκε να σχεδιάσει στο ίδιο σημείο ένα κτίριο εντελώς διαφορετικό.

Η μελέτη για το Σαρόγλειο του ανατέθηκε το 1928, ο θεμέλιος λίθος μπήκε στις 11 Νοεμβρίου του 1929 και οι εργασίες ολοκληρώθηκαν στα τέλη του 1932 με αρχές του 1933. Κάπως έτσι, αντί για δικαστές, δικηγόρους και κατηγορούμενους, το επιβλητικό μέγαρο της Ρηγίλλης θα φιλοξενούσε αξιωματικούς, κοινωνικές εκδηλώσεις και επίσημα δείπνα.

Λίγο Παρίσι, λίγη υπερβολή και πολλή μεγαλοπρέπεια

Αρχιτεκτονικά, το Σαρόγλειο είναι ένα από τα χαρακτηριστικότερα νεομπαρόκ κτίρια της Αθήνας, με σαφείς επιρροές από τη γαλλική σχολή Beaux-Arts, στην οποία είχε σπουδάσει ο Νικολούδης. Η συμμετρική του πρόσοψη, οι ψηλοί κίονες με τα περίτεχνα κιονόκρανα, τα πλούσια γείσα και το μεγάλο καμπύλο αέτωμα στο κεντρικό τμήμα του κτιρίου συνθέτουν ένα σύνολο που δεν κάνει την παραμικρή προσπάθεια να περάσει απαρατήρητο.

Πρόσεξε και την αντίθεση ανάμεσα στους ορόφους: Χαμηλά, οι οριζόντιες ζώνες της τοιχοποιίας δημιουργούν την αίσθηση στιβαρής βάσης, ενώ ψηλότερα η πρόσοψη γίνεται περισσότερο διακοσμητική, με κίονες, ανάγλυφα και μεγάλα παράθυρα. Η όλη σύνθεση θυμίζει κάτι από τα μεγαλοπρεπή δημόσια κτίρια του Παρισιού, και όχι άδικα. Ο Νικολούδης ήξερε να δανείζεται από τη γαλλική αρχιτεκτονική παράδοση χωρίς να χάνει την ισορροπία της σύνθεσης.

Κι αν το εξωτερικό σου φαίνεται εντυπωσιακό, το εσωτερικό δεν έχει τίποτα να ζηλέψει. Μια επιβλητική μαρμάρινη σκάλα, ντυμένη με κόκκινο χαλί, οδηγεί στον πρώτο όροφο, ενώ στους διαδρόμους θα δεις κίονες, μεγάλους καθρέφτες, πολυελαίους, περίτεχνα μωσαϊκά δάπεδα και πίνακες ζωγραφικής. Η Αίθουσα Τελετών, με τον μεγάλο πολυέλαιο, τις κολόνες και τον εξώστη της, είναι από τους εντυπωσιακότερους χώρους του μεγάρου.

Εδώ βρίσκεται και μια μικρή αίθουσα κειμηλίων, με αντικείμενα από τις συλλογές του Πέτρου Σαρόγλου, ανάμεσά τους όπλα, εικόνες, πίνακες και έπιπλα. Ανάμεσα στα εκθέματα ξεχωρίζει και το πορτρέτο της μητέρας του, Άννας Σαρόγλου, φιλοτεχνημένο από τον Νικηφόρο Λύτρα.

Και σήμερα τι γίνεται στο Σαρόγλειο;

Το 1992 ανακαινίστηκε η εξωτερική όψη του μεγάρου, αλλά ο μεγάλος σεισμός της Αθήνας, στις 7 Σεπτεμβρίου του 1999, του προκάλεσε σοβαρές ζημιές. Χρειάστηκαν πέντε χρόνια εργασιών αποκατάστασης και ανακαίνισης για να ξανανοίξει τις πόρτες του, το 2004.

Σήμερα εξακολουθεί να στεγάζει τη Λέσχη Αξιωματικών Ενόπλων Δυνάμεων, διαθέτοντας εστιατόριο, αίθουσες εκδηλώσεων και συνεδρίων, βιβλιοθήκη, αναγνωστήριο και χώρους ψυχαγωγίας. Στις νεότερες προσθήκες του συγκαταλέγεται και η βεράντα Ελαία, με θέα προς τον Λυκαβηττό.

Μπορείς να το επισκεφθείς; Όχι ακριβώς όπως θα έμπαινες σε ένα μουσείο, καθώς η Λέσχη λειτουργεί πρωτίστως για τα μέλη της και τους προσκεκλημένους τους. Έχουν όμως διοργανωθεί κατά καιρούς ξεναγήσεις και εκδηλώσεις ανοιχτές σε συμμετέχοντες εκτός Λέσχης, οπότε δεν είναι εντελώς απίθανο να βρεθείς κάποια στιγμή στο εντυπωσιακό εσωτερικό του.

Ως τότε, την επόμενη φορά που θα περνάς από τη Ρηγίλλης, ρίξ’ του μια δεύτερη ματιά. Έχει πλάκα να ξέρεις ότι ένα από τα πιο επιβλητικά κτίρια της Αθήνας οφείλει την ύπαρξή του σε μια περιουσία από ρωσικό χαβιάρι, στο συλλεκτικό πάθος ενός αξιωματικού, και σε ένα δικαστικό μέγαρο που έμεινε για πάντα στα σχέδια.