«Ειλικρίνεια» ή δικαιολογία για σκληρότητα;

«Εγώ είμαι ειλικρινής, τα λέω έξω από τα δόντια». Αν είχαμε ένα ευρώ για κάθε φορά που ακούσαμε αυτή τη φράση από κάποιον που μόλις είπε κάτι αναίτια προσβλητικό, θα είχαμε τώρα αρκετά χρήματα για να του αγοράσουμε ένα βιβλίο καλών τρόπων. Μπορεί και δύο.

Η ειλικρίνεια είναι αρετή, δεν υπάρχει αμφιβολία γι' αυτό. Είναι απαραίτητη στις σχέσεις μας, χτίζει εμπιστοσύνη, μας βοηθά να συνεννοούμαστε και να γνωρίζουμε πραγματικά ο ένας τον άλλον. Πώς γίνεται, λοιπόν, μια τόσο σημαντική αρετή να χρησιμοποιείται ως άλλοθι για να πληγώνουμε τους ανθρώπους γύρω μας;

Το «έτσι είμαι εγώ» δεν είναι επιχείρημα

Υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπων που έχουν αναγάγει την αφιλτράριστη έκφραση κάθε σκέψης τους σε χαρακτηριστικό προσωπικότητας. Θα σου πουν ότι πάχυνες, ότι το καινούριο σου κούρεμα δεν σου πάει, ότι η σχέση σου δεν έχει μέλλον ή ότι δεν είσαι αρκετά καλός στη δουλειά σου, και όταν δυσανασχετήσεις θα σηκώσουν τους ώμους: «Ψέματα να σου πω;».

Μόνο που υπάρχει μια τρίτη επιλογή ανάμεσα στο να πεις ψέματα και στο να ξεστομίσεις οτιδήποτε περνά από το κεφάλι σου: Να σκεφτείς αν χρειάζεται να το πεις, και αν ναι, με ποιον τρόπο.

Δεν είναι όλες οι σκέψεις μας χρήσιμες για τους άλλους. Και δεν είναι όλες οι προσωπικές μας απόψεις αντικειμενικές αλήθειες. Το «αυτό το φόρεμα δεν μου αρέσει» είναι γούστο. Το «αυτό το φόρεμα είναι χάλια» είναι επίσης γούστο, μεταμφιεσμένο σε απόλυτη αλήθεια. Το «είσαι γελοία έτσι όπως ντύθηκες» είναι προσβολή. Η διαφορά δεν είναι τόσο δυσδιάκριτη όσο θέλουν κάποιοι να πιστεύουν.

Ποιον εξυπηρετεί η αλήθεια σου;

Αυτή είναι ίσως η χρησιμότερη ερώτηση που μπορείς να κάνεις στον εαυτό σου προτού μιλήσεις: Αυτό που ετοιμάζομαι να πω θα βοηθήσει τον άλλον ή απλώς θα με κάνει να νιώσω καλύτερα που το είπα;

Γιατί μερικές φορές η περιβόητη ειλικρίνεια είναι ένας τρόπος να ξεφορτωθούμε τη δική μας ενόχληση, τον εκνευρισμό ή την ανάγκη μας να έχουμε δίκιο, μεταφέροντας όλο το βάρος στον συνομιλητή μας.

Άλλο πράγμα να πεις σε έναν φίλο ότι ανησυχείς επειδή βλέπεις τη σχέση του να τον πληγώνει, και άλλο να του ανακοινώσεις ότι είναι ηλίθιος που κάθεται και τα ανέχεται. Το πρώτο μπορεί να ξεκινήσει μια ουσιαστική συζήτηση. Το δεύτερο πιθανότατα θα τον κάνει να αμυνθεί, να ντραπεί ή να σταματήσει να σου μιλά γι' αυτό.

Και στις δύο περιπτώσεις μπορεί να πιστεύεις ακριβώς το ίδιο πράγμα. Η διαφορά βρίσκεται στον σκοπό και στον τρόπο που επιλέγεις να το εκφράσεις.

Η ειλικρίνεια δεν απαιτεί να γίνεις δυσάρεστος/η

Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι: Το να μιλάς με ενσυναίσθηση δεν σημαίνει ότι πρέπει να χαϊδεύεις αυτιά, να αποφεύγεις τις δύσκολες συζητήσεις ή να συμφωνείς με όλους για να μην παρεξηγηθεί κανείς.

Μερικές αλήθειες είναι δυσάρεστες από τη φύση τους. Το να πεις σε έναν σύντροφο ότι δεν είσαι πια ερωτευμένος μαζί του, σε έναν φίλο ότι σε πλήγωσε η συμπεριφορά του ή σε έναν συνεργάτη ότι η δουλειά του δεν ανταποκρίνεται σε όσα συμφωνήσατε είναι κουβέντες στενάχωρες, όσο προσεκτικά κι αν διαλέξεις τις λέξεις σου.

Το ότι κάποιος πληγώθηκε από κάτι που είπες δεν σημαίνει αυτόματα ότι ήσουν σκληρός/η. Η διαφορά είναι ότι στην ειλικρινή επικοινωνία ο στόχος είναι να μεταφέρεις μια αλήθεια που έχει σημασία, αναλαμβάνοντας ταυτόχρονα την ευθύνη για τον τρόπο σου.

Σημασία έχει και το πότε, όχι μόνο το τι

Φαντάσου ότι ένας φίλος σου μόλις απολύθηκε. Μπορεί πράγματι να έκανε λάθη στη δουλειά του. Είναι, όμως, η στιγμή που σου ανακοινώνει τα νέα κατάλληλη για να του παραθέσεις αναλυτικά όλα όσα θεωρείς ότι έκανε στραβά; (Ρητορική η ερώτηση, προφανές θέλουμε να ελπίζουμε το όχι).

Η ενσυναίσθηση περιλαμβάνει και την ικανότητα να αναγνωρίζεις πότε ο άλλος είναι σε θέση να ακούσει κάτι δύσκολο. Μια αλήθεια που λέγεται σε λάθος στιγμή μπορεί να χάσει ολόκληρη τη χρησιμότητά της.

Κι ύστερα υπάρχει το ζήτημα του αν σου ζητήθηκε η γνώμη σου. Δεν σημαίνει ότι πρέπει πάντα να περιμένεις πρόσκληση για να μιλήσεις, ειδικά όταν βλέπεις κάτι πραγματικά ανησυχητικό. Υπάρχει, όμως, τεράστια απόσταση ανάμεσα στο να εκφράσεις μια ουσιαστική ανησυχία και στο να σχολιάσεις απρόσκλητος το σώμα, την εμφάνιση ή τις προσωπικές επιλογές κάποιου.

Πρόσεξε το «μην είσαι τόσο ευαίσθητος»

Ορισμένοι άνθρωποι, όταν τους πεις ότι κάτι που είπαν σε πλήγωσε, δεν θα αναρωτηθούν αν θα μπορούσαν να το έχουν εκφράσει διαφορετικά. Θα θεωρήσουν ότι το πρόβλημα είναι η αντίδρασή σου.

«Μην τα παίρνεις όλα προσωπικά».

«Μάθε να δέχεσαι την αλήθεια».

«Δεν φταίω εγώ που είσαι υπερευαίσθητος».

Κι έτσι, μια συζήτηση που θα έπρεπε να αφορά τη συμπεριφορά τους μετατρέπεται ξαφνικά σε συζήτηση για τον δικό σου χαρακτήρα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παράπονο για τον τόνο κάποιου είναι δικαιολογημένο ή ότι η ευαισθησία μας δεν επηρεάζει το πώς ακούμε τα πράγματα. Σημαίνει, όμως, ότι η πρόθεση με την οποία είπες κάτι δεν ακυρώνει τον αντίκτυπο που είχε στον άλλον.

Μπορεί να μην ήθελες να πληγώσεις. Μπορεί και να είχες δίκιο επί της ουσίας. Μπορείς παρ' όλα αυτά να αναγνωρίσεις ότι ο τρόπος σου ήταν άστοχος.

Πώς μοιάζει τελικά η ειλικρίνεια με ενσυναίσθηση;

Δεν χρειάζεται κάποια περίπλοκη επικοινωνιακή τεχνική. Χρειάζεται, κυρίως, να θυμάσαι ότι απέναντί σου βρίσκεται ένας άνθρωπος.

Αντί για «είσαι ανεύθυνος», μπορείς να πεις «με δυσκόλεψε πολύ που δεν τήρησες αυτό που συμφωνήσαμε». Αντί για «πάντα σκέφτεσαι μόνο τον εαυτό σου», δοκίμασε το «ένιωσα ότι δεν υπολόγισες τις ανάγκες μου». Και αντί να χαρακτηρίσεις κάποιον συνολικά, μίλα για τη συγκεκριμένη συμπεριφορά που σε ενόχλησε.

Αυτή η μικρή μετατόπιση δεν κάνει την αλήθεια λιγότερο αληθινή. Την κάνει πιο συγκεκριμένη, πιο δίκαιη και συχνά πολύ ευκολότερο να ακουστεί. Και το να ξέρεις πότε να μιλήσεις, πώς να μιλήσεις και πότε να κρατήσεις μια γνώμη για τον εαυτό σου δεν είναι υποκρισία. Είναι συναισθηματική ωριμότητα.