Η Λωξάντρα ως ιστορική μνήμη

Ο θάνατος της Μπέτυς Βαλάση με ξάφνιασε- όχι γιατί πίστευα ότι είναι αθάνατη αλλά γιατί η ανάμνησή της στο μυαλό μου πηγαίνει τόσο παλιά που θεωρούσα ότι αποκλείεται να υπάρχει και στο σήμερα. Φυσικά αυτή η ανάμνηση αφορά τον ρόλο της ως Λωξάντρας στην καταπληκτική ομώνυμη τηλεοπτική σειρά.

Ήταν η σειρά που συνέδεσε τη γενιά των σημερινών πενηντάρηδων με την ελληνική καθημερινότητα της Κωνσταντινούπολης – μια αφήγηση που υπήρχε (και υπάρχει) διάχυτη στη συλλογική μας μνήμη (και όχι μόνο: όλοι είχαμε κάποιον συγγενή με καταγωγή από την πέρα πλευρά του Αιγαίου) αλλά που δεν μπορούσε εύκολα να γίνει απτή και πολύ περισσότερο να εικονοποιηθεί.

Έτσι, η καλοστεκούμενη μεσήλικη περσόνα της Λωξάντρας πήρε μορφή και έδωσε μορφή στην προσφυγιά – μια αστική προσφυγιά βέβαια, αλλά προσφυγιά. Κατά κάποιον τρόπο η Λωξάντρα/Βαλάση ήταν, όπως λέει μια φίλη, ποπ είδωλο. Ήταν και παραμένει μια κοινή αναφορά που μάλιστα μπορεί να χαρακτηριστεί διαγενεακή μια που η σειρά, όπως και το βιβλίο της Ιορδανίδου απευθυνόταν σε ενήλικες και όχι σε εμάς που βλέπαμε από σπόντα.

Αυτές οι σκέψεις με οδηγούν στην αναρώτηση για το πώς ριζώνει μέσα μας μια δέσμη πληροφοριών για μια εποχή. Προφανώς η δύναμη της τέχνης είναι πολλαπλάσια από εκείνη της ιστορίας, αν και συνήθως πολύ λίγο ακριβής. Σε όλο αυτό, σαν ένα δεύτερο επίπεδο αφήγησης των αναμνήσεων, έρχεται και προσγειώνεται το διαδίκτυο και η νοσταλγία που σου πλασάρουν τα σόσιαλ μήντια, όπως οι φωτογραφίες από την παλιά τηλεοπτική σειρά. Εκεί η νοσταλγία γίνεται ίσως πρωταρχικό αφήγημα και το ιστορικό πλαίσιο της εμπειρίας πάει περίπατο, ένεκα του συναισθηματικού τουρισμού που υπόσχεται η οπτική καταβύθιση σε ένα θραύσμα παιδικής ηλικίας.    

Είναι ενδιαφέρουσα σύμπτωση ότι ακριβώς αυτή την εποχή κυκλοφορεί το βιβλίο του ιστορικού Μήτσου Μπιλάλη με τίτλο «Επιδημία παρελθόντος - Δημόσια ιστορία στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης» με σχετική – αν και σαφώς ευρύτερη- θεματολογία.

Οι συναισθηματικές αυτές «πληροφορίες» παίρνουν τον ρόλο της πρωτογενούς ιστορικής πηγής ανεξάρτητης από οποιαδήποτε ιστορική λογική ή και αφηγηματικό ειρμό.   

Από το παράθυρο των σόσιαλ μίντια, το παρελθόν ακούει τον αλγόριθμο και δεν βιώνεται ως Ιστορία με αρχή, μέση, τέλος, ερμηνείες και συμποεράσματα. Καταναλώνεται ως ψηφιακό fast food στιγμιαίων συναισθημάτων. Τελικά, ίσως να μην στενοχωρήθηκα ούτε για την σπουδαία ηθοποιό και για την απώλεια της αστικής Κωνσταντινούπολης, αλλά για την εποχή που καθόμουν στο χαλί του σαλονιού, η (ασπρόμαυρη) τηλεόραση είχε μόνο δύο κανάλια, και ο κόσμος έμοιαζε να χωράει με ασφάλεια μέσα στη γεμάτη μυρωδιές κατσαρόλα της Λωξάντρας και στα παράπονα του Ταρνανά. Όμως η ψηφιακή μας νοσταλγία δεν είναι ιστορική μνήμη, αλλά μια φευγαλέα απόδραση απεγνωσμένο, φευγαλέο καταφύγιο.

Είναι σημαντικό να μην τα μπερδεύουμε.