Πώς θα καταλάβεις ότι το άγχος σου λέει ψέματα

Δεν φταις εσύ, η φαντασία σου τα φταίει. Για την ακρίβεια, ούτε καν η φαντασία σου: Το άγχος σου, αυτός ο υπερδραστήριος σεναριογράφος που αγαπά να φτιάχνει θρίλερ μεγάλου μήκους με πρωταγωνιστή εσένα και φινάλε καταστροφικό. Και το πρόβλημα δεν είναι ότι λέει ιστορίες. Το πρόβλημα είναι ότι τις παρουσιάζει σαν γεγονότα. Κι εσύ αυτά τα γεγονότα τα πιστεύεις. Πάμε να δούμε πώς θα γίνει να σταματήσεις.

Σου μιλάει με απόλυτους όρους

Αν το μέσα σου μοιάζει με αυστηρό δάσκαλο που δεν σηκώνει αντιρρήσεις, κάτι δεν πάει καλά. Το άγχος αγαπά λέξεις όπως «πάντα», «ποτέ», «σίγουρα», «καταστροφή».

«Θα τα κάνεις θάλασσα», «κανείς δεν σε συμπαθεί», «αν αποτύχεις, τελείωσες».

Η πραγματικότητα, από την άλλη, είναι πολύ πιο… χαλαρή τύπισσα. Σπάνια είναι απόλυτη, σχεδόν ποτέ δεν είναι τόσο δραματική. Αν ο εσωτερικός σου μονόλογος δεν αφήνει κανένα περιθώριο για ενδιάμεσες εκδοχές, είναι πολύ πιθανό ότι δεν ακούς τη λογική σου, αλλά το άγχος σου σε ένταση στερεοφωνικού.

Προβλέπει το μέλλον (και μάλιστα το χειρότερο)

Το άγχος έχει ένα ιδιαίτερο ταλέντο: Το παίζει μέντιουμ, αλλά μόνο για κακά σενάρια. Δεν λέει «μπορεί να πάει καλά». Λέει «σίγουρα θα πάει στραβά».

Σου δίνει την ψευδαίσθηση ότι σε προετοιμάζει, ενώ στην πραγματικότητα σε παγιδεύει. Αν πιάνεις τον εαυτό σου να φοβάται πράγματα που δεν έχουν συμβεί –και μάλιστα να τα βιώνει σαν να έχουν ήδη γίνει– τότε το άγχος έχει πάρει το μικρόφωνο.

Αγνοεί πεισματικά τα δεδομένα

Έχεις αποδείξεις ότι τα καταφέρνεις. Έχεις εμπειρίες που δείχνουν ότι επιβιώνεις, προχωράς, βρίσκεις λύσεις. Το άγχος τα βλέπει όλα αυτά και… κάνει ότι δεν υπάρχουν. Εστιάζει σε ένα λάθος και σβήνει δέκα επιτυχίες. Κρατά μια κακή στιγμή και αγνοεί όλες τις φορές που τα πήγες καλά.

Αν η φωνή στο κεφάλι σου μοιάζει να έχει επιλεκτική μνήμη τότε δεν είναι αντικειμενική. Έχεις την άδειά μας, μαζί με τις ευλογίες μας, να την αγνοήσεις.

Σε βάζει να αμφισβητείς τον εαυτό σου

«Θα αποτύχεις», «δεν είσαι αρκετός/η», «τι νόημα έχει να προσπαθείς;». Τέτοιες τρέλες κάθεται και σου λέει το άγχος σου, κι εσύ όχι μόνο το ακούς, αλλά πέφτεις κανονικότατα στο τριπάκι. Ξαφνικά, πράγματα που ξέρεις να κάνεις μοιάζουν δύσκολα. Αποφάσεις που έχεις πάρει αρχίζουν να μοιάζουν λάθος. Σαν να τρέμει το έδαφος κάτω από τα πόδια σου χωρίς λόγο και αιτία.

Αν η αυτοπεποίθησή σου ανεβοκατεβαίνει χωρίς να έχει γίνει κάτι, απλώς από μια σκέψη που γεννήθηκε μέσα στο μυαλό σου (επειδή, ας πούμε, θυμήθηκες κάτι που είχε πάει στραβά έναν χρόνο πριν) αυτό είναι ένα ακόμα από τα ψέματα που σου λέει το άγχος σου. Αγνόησέ το.

Δημιουργεί επείγον εκεί που δεν υπάρχει

«Πρέπει να το λύσεις τώρα.»
«Δεν αντέχεται αυτό.»
«Κάνε κάτι άμεσα.»

Το άγχος λατρεύει να πατάει το κουμπί του πανικού. Μετατρέπει μικρά, καθημερινά ζητήματα σε καταστάσεις ζωής ή θανάτου, λες και η ζωή σου κρέμεται μονίμως από μια κλωστή.

Στην πραγματικότητα, τα περισσότερα πράγματα αντέχουν λίγη αναμονή, λίγη σκέψη, λίγη απόσταση. Αν νιώθεις μια πίεση που δεν εξηγείται από την ίδια την κατάσταση, είναι πολύ πιθανό ότι δεν είναι η κατάσταση το πρόβλημα. Μάντεψε τι είναι, μην τα ξαναλέμε και κουράζουμε.

Σε πείθει ότι το συναίσθημα είναι απόδειξη

Αυτό είναι ίσως το πιο πειστικό του κόλπο: «Αφού το νιώθεις τόσο έντονα, άρα είναι αλήθεια».

Όχι απαραίτητα.

Τα συναισθήματα είναι αληθινά ως εμπειρίες, αλλά όχι πάντα ως πληροφορίες. Μπορείς να νιώθεις φόβο χωρίς να υπάρχει κίνδυνος, όπως μπορείς να νιώθεις άγχος χωρίς να υπάρχει πραγματική απειλή. Αν παίρνεις το συναίσθημα ως απόδειξη της πραγματικότητας, το άγχος βρίσκει τον τέλειο τρόπο να σε πείσει για τα πάντα.

Και τελικά, πώς το ξεχωρίζεις;

Μια καλή αρχή είναι να ρωτάς:
– Έχω αποδείξεις γι’ αυτό; Θα μπορούσαν αυτές οι αποδείξεις να σταθούν σε ένα δικαστήριο;
– Είναι αυτό που σκέφτομαι γεγονός, ή ερμηνεία γεγονότος;
– Υπάρχει και άλλη εξήγηση;
– Αν σκεφτόταν ένας φίλος αυτά που σκέφτομαι τώρα, τι θα του έλεγα;

Αν έχεις διαβάσει αρκετή λογοτεχνία, θα έχεις πιθανότατα συναντήσει αυτό που λέμε «αναξιόπιστο αφηγητή»: Αυτόν που πρέπει να τον αμφισβητήσεις, να διαβάσεις την ιστορία ξέροντας ότι μπορεί να υπερβάλλει, να δραματοποιεί, να κάνει λάθη. Ακριβώς έτσι πρέπει να αντιμετωπίσεις και την φωνή που φτιάχνει σενάρια μέσα στο κεφάλι σου. Όσο καλύτερα μάθεις να την αναγνωρίζεις, τόσο πιο εύκολα θα καταλαβαίνεις πότε σου λέει την αλήθεια… και πότε απλώς φτιάχνει ιστορίες.