Όταν το χιούμορ γίνεται μηχανισμός άμυνας (και πότε κουράζει)

Υπάρχει ένα είδος χιούμορ που δεν έχει στόχο να κάνει τους άλλους να γελάσουν, αλλά να σε κρατήσει όρθιο. Το αναγνωρίζεις εύκολα: Αυτοσαρκασμός πριν καν προλάβει κανείς να σε κρίνει, αστεία σε στιγμές που φαινομενικά δεν τα σηκώνουν, μια μόνιμη ατάκα έτοιμη να ελαφρύνει την ατμόσφαιρα. Είναι το χιούμορ ως μηχανισμός άμυνας. Και όσο λειτουργεί, λειτουργεί θαυμάσια.

Γιατί το χιούμορ έχει δύναμη. Αποφορτίζει, αποσπά, επαναπλαισιώνει το άγχος και τον φόβο. Σε δύσκολες καταστάσεις –απώλεια, στρες, κοινωνική ανασφάλεια– μπορεί να γίνει ένα είδος ψυχικού αλεξικέραυνου. Αν γελάσουμε, δεν θα κλάψουμε. Αν κάνουμε το τραύμα αστείο, ίσως πάψει να μας κυνηγά.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν το χιούμορ γίνεται η μόνη γλώσσα που μιλάμε.

Το γέλιο ως ασπίδα

Στην ψυχολογία, το χιούμορ θεωρείται ένας από τους πιο «ώριμους» αμυντικούς μηχανισμούς. Δεν αρνείται την πραγματικότητα· την κάνει πιο υποφερτή. Όταν όμως χρησιμοποιείται αποκλειστικά για να αποφευχθεί η επαφή με το συναίσθημα, τότε το πράγμα αλλάζει. Δεν γελάς επειδή νιώθεις καλά. Γελάς για να μη νιώσεις.

Εκεί αρχίζουν τα αστεία που κόβουν την κουβέντα στη μέση. Οι σοβαρές στιγμές που «χαλάνε» από μια ατάκα. Οι άλλοι προσπαθούν να πλησιάσουν και βρίσκουν μπροστά τους ένα punchline. Το χιούμορ δεν ενώνει πια –δημιουργεί απόσταση.

Κάποιες φορές, μάλιστα, λειτουργεί και προληπτικά. Δεν περιμένεις να συμβεί κάτι δύσκολο· το «προλαβαίνεις» με χιούμορ. Κάνεις εσύ το αστείο για τον εαυτό σου, για την ανασφάλειά σου, για την αποτυχία σου, πριν προλάβει να το κάνει οποιοσδήποτε άλλος. Έτσι κρατάς τον έλεγχο. Αλλά μαζί με τον έλεγχο, χάνεται και η πιθανότητα κάποιος να σε δει πραγματικά.

Όταν κουράζει τους άλλους (και εσένα)

Υπάρχει ένα λεπτό σημείο όπου το χιούμορ παύει να είναι ανάσα και γίνεται θόρυβος. Οι γύρω σου μπορεί να νιώθουν ότι δεν μπορούν να σε πάρουν στα σοβαρά. Ότι κάθε συζήτηση για κάτι ουσιαστικό θα μετατραπεί αναπόφευκτα σε αστείο. Ότι δεν υπάρχει χώρος για αμηχανία, θλίψη, ευαλωτότητα.

Και εσύ; Εσύ μπορεί να νιώθεις διαρκώς ότι παίζεις ένα ρόλο: Εκείνον του ανθρώπου που πρέπει να είναι αστείος, που δεν επιτρέπεται να σπάσει, γιατί αν σπάσει, τι θα μείνει; Κάπου εκεί το χιούμορ αρχίζει να σε εξαντλεί, γιατί από επιλογή γίνεται κατά κάποιο τρόπο υποχρέωση.

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί άνθρωποι που περιγράφονται ως «η ψυχή της παρέας» δυσκολεύονται περισσότερο όταν μένουν μόνοι τους χωρίς κοινό, και άρα χωρίς τις ατάκες τους, χωρίς το γέλιο των άλλων να λειτουργεί σαν επιβεβαίωση ότι όλα είναι εντάξει. Εκεί, η σιωπή γίνεται πιο βαριά από όσο μπορεί κανείς να αντέξει.

Το λεπτό όριο ανάμεσα στο υγιές και το αποφευκτικό

Το χιούμορ δεν είναι το πρόβλημα. Η μονοκαλλιέργεια είναι. Όταν κάθε συναίσθημα περνάει πρώτα από το φίλτρο του αστείου, χάνεται κάτι από την αλήθεια του. Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται να «διορθώσεις» τον εαυτό σου. Χρειάζεται απλώς να παρατηρήσεις πότε γελάς επειδή το νιώθεις και πότε γελάς για να ξεφύγεις.

Ένα καλό σημάδι; Αν μπορείς να σταματήσεις. Αν μπορείς να αφήσεις μια παύση να υπάρξει χωρίς να τη γεμίσεις με χιούμορ. Αν μπορείς να πεις «τώρα δεν έχω αστείο, έχω αυτό που νιώθω».

Αυτό δεν σημαίνει να χάσεις το χιούμορ σου, ούτε να γίνεις «βαρύς» ή σοβαροφανής. Σημαίνει να του επιτρέψεις να είναι ένα εργαλείο ανάμεσα σε άλλα, και όχι η μοναδική σου άμυνα απέναντι σε όλα.

Γιατί ναι, το γέλιο σώζει. Αρκεί να μην είναι το μοναδικό σου καταφύγιο. Όταν του επιτρέπεις να συνυπάρχει με τη σιωπή, τη λύπη και την αλήθεια, τότε γίνεται ένας τρόπος να είσαι άνθρωπος, αντί για μια μάσκα πίσω από την οποία θα κρυφτείς.