Πολιτισμική κόπωση: Όταν νιώθεις ότι έχεις δει, ακούσει και μάθει τα πάντα

Υπάρχει μια στιγμή –συνήθως αργά το βράδυ, με το κινητό στο χέρι– που συνειδητοποιείς πως τίποτα δεν σου κάνει κλικ. Άλλο ένα podcast, άλλη μια σειρά που πρέπει να δεις, άλλο ένα άρθρο που σου εξηγεί τον κόσμο. Τα έχεις δει, τα έχεις ακούσει, τα έχεις μάθει πλέον όλα. Ή τουλάχιστον έτσι νιώθεις. Δεν βαριέσαι ακριβώς· είσαι κορεσμένος/η. Αυτή η αίσθηση έχει όνομα, λέγεται πολιτισμική κόπωση. Και δεν είναι ούτε τεμπελιά ούτε κυνισμός. Είναι ένα σύμπτωμα της εποχής της υπερπροσφοράς νοήματος.

Τι εννοούμε όταν λέμε «πολιτισμική κόπωση»

Δεν πρόκειται για επίσημη διάγνωση, αλλά για μια εμπειρία ολοένα και πιο κοινή. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η γνώση, η τέχνη, οι απόψεις και οι αφηγήσεις είναι αδιάκοπα διαθέσιμες. Ντοκιμαντέρ, σειρές, βιβλία, threads, explainers, άρθρα. Ο εγκέφαλος βομβαρδίζεται με ερεθίσματα που ζητούν την προσοχή σου, και μια κάποια συναισθηματική επένδυση. Κάπου εκεί, η περιέργεια στερεύει. Όχι επειδή τα ξέρουμε όλα, αλλά επειδή δεν προλαβαίνουμε να τα χωνέψουμε.

Όταν όλα μοιάζουν επαναλήψεις

Ένα από τα πιο ύπουλα χαρακτηριστικά της πολιτισμικής κόπωσης είναι η αίσθηση του déjà vu. Όλες οι σειρές θυμίζουν κάτι, όλα τα άρθρα μοιάζουν παραλλαγές του ίδιου επιχειρήματος, όλες οι συζητήσεις έχουν ξαναγίνει. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο κόσμος σταμάτησε να παράγει πρωτότυπες ιδέες· σημαίνει ότι εμείς τις προσλαμβάνουμε μέσα από φίλτρα, αλγόριθμους και φόρμες που επαναλαμβάνονται. Η καινοτομία χάνεται μέσα στη μαζική ανακύκλωση.

Ο ρόλος του αλγόριθμου

Οι πλατφόρμες υπόσχονται περιεχόμενο κομμένο και ραμμένο στα μέτρα σου. Στην πράξη, αυτό σημαίνει λιγότερες εκπλήξεις. Ο αλγόριθμος δεν θέλει να σε σοκάρει ή να σε μπερδέψει· θέλει να μείνεις. Έτσι, σου δείχνει πράγματα που μοιάζουν με όσα ήδη ξέρεις και σου αρέσουν. Το αποτέλεσμα είναι ένας πολιτισμικός καθρέφτης που αντανακλά διαρκώς τα ίδια μοτίβα. Η έκπληξη, βασικό καύσιμο της μάθησης, σπανίζει.

Κόπωση ή υπαρξιακός κορεσμός;

Πολλοί μπερδεύουν την πολιτισμική κόπωση με την απάθεια ή την κατάθλιψη. Δεν είναι το ίδιο. Εδώ δεν λείπει το συναίσθημα· λείπει η σπίθα. Η αίσθηση ότι κάτι αξίζει την προσοχή σου. Είναι σαν να έχεις φάει πολύ καλό φαγητό για πολύ καιρό: δεν έπαψε το φαγητό να είναι καλό, οι γευστικοί σου κάλυκες είναι που συνήθισαν, και δεν εντυπωσιάζονται πια. Ο κορεσμός δεν είναι αποτυχία· είναι μήνυμα.

Η ψευδαίσθηση του «τα ξέρω όλα»

Ένα ακόμα στοιχείο της πολιτισμικής κόπωσης είναι η υπερεκτίμηση της κατανόησής μας. Διαβάζουμε τίτλους, βλέπουμε αποσπάσματα, ακούμε περιλήψεις. Νιώθουμε ενημερωμένοι χωρίς να έχουμε όντως ενημερωθεί. Αυτή η επιφανειακή προσέγγιση γεννά την ψευδαίσθηση πως εφόσον ξέρεις τα βασικά, τα ξέρεις όλα. Στην πραγματικότητα, σπάνια δίνουμε χρόνο σε κάτι να μας αλλάξει.

Μπορεί να θεραπευτεί;

Η πολιτισμική κόπωση δεν θέλει περισσότερο περιεχόμενο. Θέλει λιγότερο, αλλά σε μεγαλύτερο βάθος. Θέλει να ξεκολλήσουμε από την ιδέα ότι πρέπει να είμαστε διαρκώς ενημερωμένοι και να έχουμε άποψη για όλα. Πώς θα γίνει αυτό; Με μικρές επιστροφές στην τέχνη της βραδύτητας: Διαβάζοντας ένα βιβλίο χωρίς να τσεκάρεις παράλληλα και το κινητό σου, βλέποντας μια ταινία χωρίς δεύτερη οθόνη ανοιχτή, κάνοντας μια συζήτηση χωρίς fact-checking στο Google. Η περιέργεια ξαναγεννιέται όταν της δώσεις χώρο.

Η αξία του να βαριέσαι

Η πλήξη έχει κακή φήμη, μας είναι όμως απαραίτητη. Μέσα στην πλήξη, ο νους αρχίζει να περιπλανιέται, να συνδέει, να φαντάζεται. Η συνεχής κατανάλωση πολιτισμικών προϊόντων δεν αφήνει χώρο για εσωτερική παραγωγή. Αν νιώθεις ότι τα έχεις δει όλα, ίσως ήρθε η στιγμή να μη δεις τίποτα για λίγο.

Όχι τέλος, αλλά παύση

Η πολιτισμική κόπωση δεν σημαίνει ότι ο κόσμος εξαντλήθηκε. Σημαίνει ότι χρειάζεσαι ρυθμό. Ο πολιτισμός δεν είναι λίστα προς τσεκάρισμα, ούτε αγώνας ενημέρωσης. Είναι σχέση. Και όπως κάθε σχέση, χρειάζεται αποστάσεις για να ανανεωθεί. Κάποιες φορές, το πιο ριζοσπαστικό πράγμα που μπορείς να κάνεις είναι να κλείσεις το feed και να αφήσεις κάτι να σου λείψει. Εκεί, συνήθως, επανέρχεται η όρεξη.