Νίκιας Χρυσός: «Με ενδιαφέρει ο κόσμος ανάμεσα στο όνειρο και τον εφιάλτη»

Ο ελληνογερμανός σκηνοθέτης του Bloody Tennis μιλά στο in2life για τη σκοτεινή πλευρά του πρωταθλητισμού, τη γοητεία του γκροτέσκου, τις ελληνικές κινηματογραφικές του επιρροές και το Βερολίνο που αλλάζει.

Νίκιας Χρυσός: «Με ενδιαφέρει ο κόσμος ανάμεσα στο όνειρο και τον εφιάλτη»

Μια ακαδημία τένις όπου η τελειότητα γίνεται εμμονή, ο ανταγωνισμός μετατρέπεται σε κακοποίηση και η φιλοδοξία μπορεί να οδηγήσει στα πιο σκοτεινά μονοπάτια. Στο Bloody Tennis, που παρουσιάστηκε στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, ο Νίκιας Χρυσός συνδυάζει τον τρόμο με το μαύρο χιούμορ και το παράλογο, χτίζοντας έναν κινηματογραφικό εφιάλτη με τους δικούς του κανόνες.

Συναντήσαμε τον ελληνογερμανό δημιουργό στη Θεσσαλονίκη και μιλήσαμε για όσα κρύβονται πίσω από την ταινία, τη σχέση του με την Ελλάδα, τις ταινίες που τον διαμόρφωσαν, αλλά και τις αλλαγές που έχει ζήσει στο Βερολίνο τα τελευταία είκοσι χρόνια.

Στο Bloody Tennis, η επιδίωξη της τελειότητας μετατρέπεται σε εφιάλτη. Πιστεύεις ότι ζούμε σε μια κοινωνία που αντιμετωπίζει όλο και περισσότερο την αποτυχία σαν προσωπικό ελάττωμα;

Το έχω σκεφτεί πολύ αυτό. Ιδιαίτερα τον τρόπο με τον οποίο κατηγοριοποιούμε τους ανθρώπους, σαν να υπάρχουν δύο ξεκάθαρες πλευρές: είτε είσαι νικητής είτε είσαι χαμένος. Δεν θέλω να μιλήσω για τον Αμερικανό πρόεδρο, αλλά χρησιμοποιεί συνεχώς αυτή τη διάκριση ανάμεσα σε νικητές και χαμένους.

Νομίζω ότι υπάρχει τεράστια πίεση στους ανθρώπους να αποκτήσουν ένα συγκεκριμένο κοινωνικό στάτους, να μη βρεθούν στην πλευρά των χαμένων. Σήμερα, με τα social media, μπορείς να συγκρίνεις τον εαυτό σου με οποιονδήποτε, οποιαδήποτε στιγμή. Αυτό κάνει ακόμα δυσκολότερο το να καταλάβεις τι σημαίνει πραγματικά καλή ζωή ή ευτυχία.

Όταν κατατάσσουμε τους ανθρώπους σε τέτοιες κατηγορίες, μπορούμε να τους πληγώσουμε βαθιά. Και αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τους νέους, που προσπαθούν ακόμα να βρουν τον δρόμο τους.

Στον αθλητισμό, βέβαια, αυτή η σύγκριση είναι αναπόφευκτη. Όλα περιστρέφονται γύρω από τη νίκη. Δεν επιτρέπεται να αποτύχεις. Πρέπει να κερδίσεις.

Υπάρχουν όμως πάρα πολλοί άνθρωποι που δεν τα καταφέρνουν και χάνονται στην πορεία. Εμείς βλέπουμε τους κορυφαίους αθλητές και τους εξιδανικεύουμε, χωρίς να σκεφτόμαστε ότι έχουν περάσει μέσα από μια εξαιρετικά σκληρή, συχνά βίαιη διαδικασία για να φτάσουν εκεί.

Στην ταινία παρουσιάζεις έναν κόσμο όπου η πειθαρχία και η φιλοδοξία μπορούν να δικαιολογήσουν σχεδόν τα πάντα. Πού βρίσκεται το όριο ανάμεσα στην προσπάθεια να γίνεις καλύτερος και στην κακοποίηση που μπορεί να κρύβεται πίσω από τη σκληρή προπόνηση;

Είναι μια πολύ δύσκολη διαχωριστική γραμμή, ειδικά όταν είσαι νέος. Φαντάσου να βρίσκεσαι σε ένα περιβάλλον αφιερωμένο ολοκληρωτικά σε αυτό που ονειρεύεσαι να κάνεις. Έχεις ήδη καταφέρει να μπεις σε μια σημαντική ακαδημία ή σε έναν σύλλογο υψηλού επιπέδου. Νιώθεις ότι έχεις πετύχει κάτι μεγάλο.

Και τότε μπορεί να αρχίσεις να πιστεύεις ότι πρέπει να ανεχτείς ορισμένες μορφές κακοποίησης επειδή υποτίθεται πως οι προπονητές προσπαθούν να σε κάνουν καλύτερο.

Αυτό, κατά τη γνώμη μου, δεν πρέπει να γίνεται ανεκτό.

Υπάρχει ένα ξεκάθαρο όριο όταν οι άνθρωποι πληγώνονται, υποφέρουν ψυχολογικά ή ταπεινώνονται. Η ταπείνωση δεν πρέπει να αποτελεί μέρος της προπονητικής διαδικασίας. Το κίνητρο πρέπει να ενισχύεται με θετικό τρόπο, όχι με το να καταρρακώνεις κάποιον.

Υπάρχουν πολλές ιστορίες κακοποίησης σε διαφορετικά αθλήματα, ακόμα και στη Γερμανία. Και προκύπτουν διάφορα ερωτήματα: Μέχρι πού πρέπει να φτάσει κάποιος; Πόσα παυσίπονα πρέπει να πάρει για να συνεχίσει; Πόσο πόνο είναι υποχρεωμένος να ανεχτεί;

Στις ταινίες σου ο τρόμος συναντά συχνά ένα ιδιαίτερο, σουρεαλιστικό μαύρο χιούμορ. Τι σε ελκύει σε αυτόν τον συνδυασμό του τρομακτικού με το παράλογο;

Δεν ξέρω ακριβώς από πού προέρχεται, αλλά είναι κάτι που εμφανίζεται σε όλες τις ταινίες μου. Μου αρέσει πολύ αυτή η αντίθεση.

Οι τρεις προηγούμενες κινηματογραφικές ταινίες μου έχουν όλες μια γκροτέσκα πλευρά. Το γκροτέσκο βγαίνει στην επιφάνεια, δεν είναι κάτι διακριτικό. Ακόμα και η υποκριτική μπορεί να είναι λίγο υπερβολική, κάτι που δημιουργεί μια διαφορετική αίσθηση.

Μου αρέσει αυτή η συνύπαρξη με το σκοτεινό χιούμορ. Μερικές φορές αναρωτιέμαι αν αυτό που κάνω είναι πραγματικά ταινία τρόμου ή περισσότερο μια μαύρη κωμωδία με στοιχεία τρόμου. Είναι δύσκολο να το κατατάξεις σε ένα συγκεκριμένο είδος.

Δηλαδή δεν θέλεις μόνο να τρομάξεις το κοινό σου, αλλά και να το κάνεις να γελάσει.

Κατά κάποιον τρόπο, ναι. Χθες μιλήσαμε με τρεις νέους Έλληνες που νομίζω σπουδάζουν κινηματογράφο εδώ. Τους άρεσε πάρα πολύ η ταινία και αυτό με έκανε πραγματικά χαρούμενο. Είναι ωραίο όταν νέοι άνθρωποι μπορούν να συνδεθούν με τη δουλειά σου.

Μου είπαν ότι ένιωθαν τρομερή ένταση και φόβο παρακολουθώντας την. Εγώ, από την άλλη, πολλές φορές βλέπω περισσότερο το χιούμορ.

Νομίζω ότι οι αγαπημένες μου στιγμές είναι εκείνες όπου το χιούμορ, το γκροτέσκο και ο τρόμος συναντιούνται.

Στην ταινία υπάρχει κι ένας ανδρικός χαρακτήρας με πολύ ιδιαίτερη εμφάνιση. Είναι ταυτόχρονα αστείος και ανατριχιαστικός. Ακόμα και το κούρεμά του μοιάζει βγαλμένο από μια παράξενη κωμωδία τρόμου.

Το κούρεμα ήταν μια πρόταση της υπεύθυνης μακιγιάζ. Στην αρχή ήμουν λίγο διστακτικός, αλλά τελικά μου άρεσε πάρα πολύ, γιατί διαμορφώνει ουσιαστικά τον χαρακτήρα.

Νομίζω ότι μερικές από τις καλύτερες σκηνές του λειτουργούν ακριβώς πάνω σε αυτή την αντίθεση. Είναι τρομακτικός, αλλά ταυτόχρονα αστείος με έναν πολύ παράξενο τρόπο.

Δεν ξέρεις πώς να αντιμετωπίσεις την κατάσταση. Είναι επικίνδυνη ή απλώς γελοία;

Έχεις ελληνικές ρίζες και έχεις γυρίσει και ταινία στην Ελλάδα. Πιστεύεις ότι η ελληνική κουλτούρα, ακόμα και η ιδιαίτερη αίσθηση του χιούμορ μας, έχει επηρεάσει τον τρόπο που αφηγείσαι τις ιστορίες σου;

Σίγουρα. Ο πατέρας μου είναι Έλληνας, και το γεγονός ότι έχω αυτές τις δύο πλευρές είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της ζωής και της ταυτότητάς μου.

Αν κοιτάξεις τον ελληνικό κινηματογράφο, νομίζω ότι συχνά υπάρχει πολύ περισσότερο παράξενο στοιχείο και ποίηση απ' ό,τι στον γερμανικό, ο οποίος κάποιες φορές είναι πιο αυστηρός ή περισσότερο προσανατολισμένος στον κοινωνικό ρεαλισμό.

Δεν λέω ότι οι γερμανικές ταινίες δεν είναι καλές. Αλλά στον ελληνικό κινηματογράφο νομίζω ότι υπάρχει μια μεγαλύτερη δόση τρέλας. Και εμένα με ελκύουν πολύ αυτές οι ακραίες εκφράσεις.

Η σχέση σου με την Ελλάδα επηρέασε και τις πρώτες σου κινηματογραφικές εμπειρίες;

Πάρα πολύ. Όταν ήμουν παιδί, ερχόμασταν κάθε χρόνο στην Ελλάδα για διακοπές και πηγαίναμε συνεχώς σε θερινούς κινηματογράφους. Στην Αθήνα, αλλά και στη Σαντορίνη, όπου υπήρχε ένα θερινό σινεμά κοντά στην παραλία.

Το ενδιαφέρον είναι ότι στην Ελλάδα μπορούσα να δω ταινίες που στη Γερμανία δεν θα μου επέτρεπαν λόγω ηλικίας.

Έβλεπα το Die Hard, το A Nightmare on Elm Street και άλλες βίαιες ή τρομακτικές ταινίες. Ήμουν πολύ μικρός για να τις παρακολουθήσω στη Γερμανία, αλλά εδώ δεν υπήρχε πρόβλημα.

Και από τον ίδιο τον ελληνικό κινηματογράφο; Υπάρχουν δημιουργοί που σε επηρέασαν;

Τις ταινίες του Αγγελόπουλου τις ανακάλυψα αργότερα, μάλλον όταν ήμουν στα είκοσί μου και σπούδαζα κινηματογράφο.

Για αρκετό καιρό, η εικόνα που είχα για το ελληνικό σινεμά ήταν κυρίως ο Αγγελόπουλος και όσα έβλεπα στην ελληνική τηλεόραση όταν ερχόμουν εδώ.

Αργότερα, φυσικά, ήρθε ο Λάνθιμος και μια ολόκληρη νέα γενιά Ελλήνων δημιουργών που άλλαξαν τα πράγματα.

Ποιες ταινίες θα έλεγες ότι διαμόρφωσαν περισσότερο τη δική σου κινηματογραφική ματιά;

Από πολύ μικρός με ενδιέφεραν ταινίες που συνδύαζαν διαφορετικά στοιχεία. Για παράδειγμα, το Dance of the Vampires του Πολάνσκι, που έχει ήδη μέσα του αυτό το μείγμα τρόμου και κωμωδίας.

Βλέπαμε επίσης το Evil Dead και το Braindead του Πίτερ Τζάκσον. Αργότερα με επηρέασαν διαφορετικά πράγματα, όπως το Dead Poets Society, το Picnic at Hanging Rock, και στη συνέχεια οι ταινίες του Ταρκόφσκι και του Ντέιβιντ Λιντς.

Άρα σε ενδιαφέρει ιδιαίτερα αυτή η παράξενη, ονειρική πλευρά του κινηματογράφου που συναντάμε στον Λιντς και στον Ταρκόφσκι.

Ναι, αυτή η ποιητική αίσθηση που βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην πραγματικότητα και στο όνειρο. Μπορεί να πάρει πολλές διαφορετικές μορφές, αλλά νομίζω ότι αυτό είναι που αναζητώ.

Γι' αυτό και το Bloody Tennis γίνεται όλο και πιο σουρεαλιστικό όσο πλησιάζουμε στο τέλος.

Με ενδιαφέρει πολύ το μείγμα ονείρου, παραμυθιού και εφιάλτη.

Θυμάμαι επίσης ότι όταν ήμουν παιδί, οι γονείς μου μού είχαν μιλήσει για το Freaks, την ασπρόμαυρη ταινία του 1932 που διαδραματίζεται σε ένα τσίρκο. Είχα εντυπωσιαστεί από αυτούς τους χαρακτήρες, τους ανθρώπους που βρίσκονταν στο περιθώριο. Αυτές οι φιγούρες των outsiders με γοήτευαν από τότε.

Επιστρέφοντας στο Bloody Tennis, έχω την αίσθηση ότι η ταινία λειτουργεί με τους δικούς της κανόνες. Δεν είναι απόλυτα ρεαλιστική και δεν εξηγεί τα πάντα. Σε ενδιαφέρει περισσότερο να καταλάβει ο θεατής τι ακριβώς συμβαίνει ή να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα;

Νομίζω ότι με ενδιαφέρει το δεύτερο, αν και φυσικά αυτό μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα. Συνήθως θέλεις να στηρίζεσαι σε μια ξεκάθαρη αφήγηση. Κάναμε κι εμείς πολλές συζητήσεις γύρω από αυτό όσο φτιάχναμε την ταινία.

Όμως ο στόχος μου ήταν να μεταφέρω σταδιακά το κοινό σε ένα μέρος όπου τα πράγματα δεν είναι πια απολύτως ορθολογικά.

Να δημιουργήσω μια εμπειρία που γίνεται όλο και πιο έντονη μέσα από τον ήχο και τις εικόνες. Στην αρχή βρισκόμαστε σε κάτι που μοιάζει με την πραγματικότητα, αλλά στο τέλος είναι σαν να έχουμε μπει σε έναν εφιάλτη.

Αυτό συμβαίνει και στην ηρωίδα. Αρχικά πιστεύει ότι έχει πετύχει τον στόχο της, ότι κατάφερε να μπει σε μια σημαντική ακαδημία τένις. Σταδιακά, όμως, παρασύρεται μέσα σε αυτό το σουρεαλιστικό περιβάλλον.

Δεν με ενδιέφερε τόσο να κάνω μια αθλητική ταινία. Ήθελα να χρησιμοποιήσω τα μέσα του κινηματογράφου για να δημιουργήσω έναν μικρό, αυτόνομο κόσμο.

Πολλά από όσα συμβαίνουν εκεί έχουν τις ρίζες τους σε πραγματικά περιστατικά, στην έρευνα που κάναμε ή λειτουργούν ως μεταφορές. Αλλά στη συνέχεια τα μεταφέρω σε ένα διαφορετικό επίπεδο, όπου όλα είναι λίγο πιο ακραία από την πραγματικότητα.

Ζεις στο Βερολίνο εδώ και είκοσι χρόνια. Πώς βλέπεις την εξέλιξη της πόλης και πώς εξηγείς την πρόσφατη εκλογική επιτυχία της Αριστεράς;

Είναι ενδιαφέρον ερώτημα, γιατί το Βερολίνο ήταν πάντα μια αρκετά αριστερή πόλη, ειδικά αν το συγκρίνουμε με άλλα μέρη της Γερμανίας.

Τα τελευταία χρόνια, όμως, τα πράγματα έχουν γίνει πολύ πιο πολωμένα. Το Βερολίνο μοιάζει κάπως με νησί, καθώς περιβάλλεται από το Βρανδεμβούργο και την ανατολική Γερμανία, όπου η ακροδεξιά έχει αποκτήσει πολύ μεγάλη δύναμη.

Νομίζω ότι η σημαντικότερη αλλαγή μέσα στην ίδια την πόλη είναι το gentrification, ο εξευγενισμός των γειτονιών. Το έχω ζήσει προσωπικά στη γειτονιά μου τα τελευταία είκοσι χρόνια. Τα ενοίκια έχουν αυξηθεί τρομερά και πλέον είναι εξαιρετικά δύσκολο να βρεις σπίτι.

Έγιναν προσπάθειες να μπουν όρια στις αυξήσεις, αλλά δεν κατάφεραν πραγματικά να ελέγξουν την κατάσταση.

Μένεις στο Κρόιτσμπεργκ, σωστά; Πόσο έχει αλλάξει η καθημερινότητα εκεί;

Ναι, στο Κρόιτσμπεργκ. Είναι μια γειτονιά γεμάτη αντιθέσεις.

Έχω πλέον μια κόρη και υπάρχουν πολλές όμορφες οικογένειες στην περιοχή, συχνά με έναν πιο εναλλακτικό τρόπο ζωής. Ταυτόχρονα, όμως, τα ενοίκια ανεβαίνουν συνεχώς, υπάρχει περισσότερη χρήση ναρκωτικών σε δημόσιους χώρους και γενικά η κατάσταση στους δρόμους έχει γίνει πιο ακραία.

Δεν ήταν πάντα έτσι, τουλάχιστον όχι σε αυτόν τον βαθμό. Τα ναρκωτικά έχουν γίνει πιο σκληρά και η περιοχή έχει πολύ περισσότερο κόσμο.

Όταν ήρθα, το Βερολίνο ήταν ήδη μια πολιτιστική μητρόπολη. Η techno σκηνή υπήρχε από τη δεκαετία του '90 και είχε παίξει πολύ σημαντικό ρόλο στην ταυτότητα της πόλης. Αλλά όσο περισσότεροι άνθρωποι έρχονταν, τόσο ανέβαιναν και τα ενοίκια. Ο δρόμος στον οποίο μένω ήταν παλιότερα πολύ πιο ήσυχος. Τώρα όλα μοιάζουν πιο έντονα.

Πιστεύεις ότι η στεγαστική κρίση ήταν ο βασικός λόγος που ενισχύθηκε τόσο η Αριστερά;

Ναι, αυτό πιστεύω. Ομολογώ ότι εξεπλάγην κι εγώ από το μέγεθος της επιτυχίας της.

Το κόμμα είχε περάσει κάποιες δυσκολίες τα προηγούμενα χρόνια, αλλά κατάφερε να ανανεωθεί. Και νομίζω ότι ήταν πολύ σημαντικό το γεγονός ότι έδωσε τόση έμφαση στο ζήτημα των ενοικίων.

Έχει ενδιαφέρον ότι η κόρη μου, που είναι εννέα χρονών, συμμετείχε πέρυσι σε μια συμβολική ψηφοφορία για παιδιά. Αν θυμάμαι καλά, η Αριστερά είχε βγει πρώτη και ακολουθούσαν οι Πράσινοι.

Η έκπληξη για μένα ήταν ότι η Αριστερά κατάφερε να ξεπεράσει και τους Πράσινους σε πραγματικές εκλογές. Νομίζω ότι οι Πράσινοι έχουν αποκτήσει κάπως την εικόνα ενός κόμματος που εκπροσωπεί περισσότερο τους οικονομικά άνετους, προοδευτικούς πολίτες.

Η Αριστερά, αντίθετα, κατάφερε να δείξει ότι ενδιαφέρεται για τους ανθρώπους που δεν έχουν πολλά χρήματα.

Και θεωρώ πολύ σημαντικό οι προοδευτικές δυνάμεις να κάνουν ό,τι μπορούν για να μη συνεχίσει να ενισχύεται η AfD, η ακροδεξιά.

Το Βερολίνο έχει αλλάξει πολύ και σε πολιτιστικό επίπεδο; Έχει χάσει κάτι από την ελευθερία και τον εναλλακτικό χαρακτήρα του;

Όταν μετακόμισα εκεί το 2006, υπήρχαν άνθρωποι που μου έλεγαν ότι δεν είχα γνωρίσει το πραγματικό Βερολίνο των '90s. Μου έλεγαν ότι τότε υπήρχαν παντού άδεια κτίρια, μπορούσες να ζήσεις με εκατό ευρώ και να μετακομίζεις από το ένα μέρος στο άλλο.

Η πόλη άλλαζε διαρκώς, ακόμα και πριν φτάσω εγώ.

Σίγουρα έχει γίνει ακριβότερη και πιο εμπορευματοποιημένη. Αλλά εξακολουθεί να έχει μια απίστευτα ζωντανή πολιτιστική σκηνή και να είναι αρκετά ανοιχτή. Μερικοί λένε ότι η Αθήνα θα γίνει το επόμενο Βερολίνο, επειδή έχει κι αυτή πολύ ζωντανή δημιουργική ενέργεια.

Δεν είμαι και τόσο σίγουρος ότι η Αθήνα μπορεί να γίνει Βερολίνο, ειδικά όσον αφορά την ελευθερία έκφρασης και την αποδοχή της διαφορετικότητας.

Νομίζω ότι η Αθήνα έχει μια δική της ανοιχτότητα και μια άγρια πλευρά, αλλά φυσικά υπάρχει ακόμα και αρκετός συντηρητισμός. Από την άλλη, ακόμα και η βερολινέζικη club σκηνή πρέπει συνεχώς να αγωνίζεται για να επιβιώσει.

Υπάρχουν παράπονα για την εμπορευματοποίηση, για τα ολοένα ακριβότερα εισιτήρια, για το ότι οι DJs κοστίζουν περισσότερο. Κάποια clubs κλείνουν εξαιτίας του gentrification ή αναγκάζονται να μετακομίσουν, ενώ εμφανίζονται καινούργια.

Πιστεύω, πάντως, ότι η σκηνή παραμένει ζωντανή. Προσωπικά δεν συμμετέχω πια τόσο πολύ στη νυχτερινή ζωή. Αλλά κάθε εβδομάδα υπάρχουν εκθέσεις, θεατρικές παραστάσεις και αμέτρητες πολιτιστικές εκδηλώσεις.

Εξακολουθεί, λοιπόν, να είναι μια πόλη στην οποία αξίζει να ζεις;

Ναι, σίγουρα. Το ενδιαφέρον είναι ότι όταν ζεις σε μια πόλη δεν εκμεταλλεύεσαι απαραίτητα όλα όσα προσφέρει. Αλλά έχει σημασία να ξέρεις ότι αυτές οι δυνατότητες υπάρχουν. Για μια μεγάλη πόλη, το Βερολίνο μπορεί να είναι αρκετά χαλαρό, αν και εξαρτάται πάντα από το με τι το συγκρίνεις.

Δεν θεωρώ ότι είναι ιδιαίτερα όμορφο αρχιτεκτονικά. Το Μόναχο, για παράδειγμα, είναι ίσως πιο όμορφο με τη συμβατική έννοια. Αλλά το Βερολίνο έχει μια εντελώς διαφορετική ομορφιά.

Είναι πιο τραχύ, πιο ακατέργαστο. Έχει αντιθέσεις.

Από τη μία, ξαφνικά βλέπεις να υψώνεται ένας τεράστιος πύργος της Amazon. Από την άλλη, υπάρχουν ακόμα μικρές γωνιές, παλιά κτίρια και γειτονιές με ιδιαίτερο χαρακτήρα.

Μπείτε στη συζήτηση

σχόλια

v