Γιατί μας κάνει καλό να βαριόμαστε;

Περιμένεις το λεωφορείο. Έχεις μπροστά σου επτά ολόκληρα λεπτά στα οποία δεν συμβαίνει απολύτως τίποτα. Τι κάνεις; Βγάζεις το κινητό σου, φυσικά. Σκρολάρεις λίγο, τσεκάρεις τα μηνύματά σου, χαζεύεις δύο βίντεο και, πριν το καταλάβεις, το λεωφορείο έφτασε. Συγχαρητήρια, απέφυγες επιτυχώς επτά λεπτά βαρεμάρας.

Μόνο που υπάρχει μια μικρή πιθανότητα αυτά τα επτά λεπτά να σου έκαναν περισσότερο καλό αν τα είχες περάσει κοιτάζοντας τα περιστέρια στην πλατεία. Σοβαρά, δεν το λέμε εμείς, η επιστήμη το λέει.

Καταρχάς, γιατί βαριόμαστε;

Η βαρεμάρα έχει μάλλον κακή φήμη. Τη συνδέουμε με την τεμπελιά, την απραξία, την έλλειψη ενδιαφέροντος και τα ατελείωτα σχολικά απογεύματα που δεν περνούσαν με τίποτα. Η ψυχολογία, ωστόσο, την αντιμετωπίζει ως συναίσθημα με συγκεκριμένη λειτουργία.

Σύμφωνα με μελέτη των Erin Westgate και Timothy Wilson, που δημοσιεύτηκε το 2018 στο Psychological Review, βαριόμαστε όταν δυσκολευόμαστε να συγκεντρώσουμε την προσοχή μας σε ό,τι κάνουμε ή όταν δεν βρίσκουμε αρκετό νόημα σε κάτι.

Δεν χρειάζεται να μην έχουμε τίποτα να κάνουμε. Μπορεί να βαριόμαστε επειδή κάτι είναι υπερβολικά εύκολο, υπερβολικά δύσκολο ή απλώς δεν μας ενδιαφέρει. Η βαρεμάρα, με άλλα λόγια, είναι ο τρόπος του εγκεφάλου μας να μας πει ότι κάτι χρειάζεται να αλλάξει.

Μπορεί να μας κάνει πιο δημιουργικούς

Έχεις προσέξει ότι μερικές από τις καλύτερες ιδέες σου εμφανίζονται την ώρα που κάνεις μπάνιο, πλένεις τα πιάτα ή περπατάς; Ναι, αυτό δεν είναι σύμπτωση.

Το 2014, οι ψυχολόγοι Sandi Mann και Rebekah Cadman πραγματοποίησαν δύο πειράματα, στα οποία ορισμένοι συμμετέχοντες έκαναν πρώτα μια βαρετή εργασία, όπως να αντιγράφουν τηλεφωνικούς αριθμούς, και στη συνέχεια κλήθηκαν να ολοκληρώσουν μια δημιουργική δοκιμασία. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι, σε αυτές τις συνθήκες, όσοι είχαν προηγουμένως βαρεθεί παρουσίασαν καλύτερες επιδόσεις σε ορισμένες δημιουργικές εργασίες.

Μια πιθανή εξήγηση για αυτό είναι ότι όταν ο εγκέφαλος δεν απασχολείται με κάτι που απαιτεί όλη την προσοχή του, αφήνεται ευκολότερα στην ονειροπόληση και σε πιο ελεύθερους συνειρμούς.

Το μυαλό χρειάζεται και λίγο να περιπλανιέται

Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο mind wandering για να περιγράψουν εκείνες τις στιγμές που η σκέψη μας ξεφεύγει από αυτό που κάνουμε και αρχίζει να περιπλανιέται ελεύθερα. Σκέφτεσαι μια παλιά συζήτηση, θυμάσαι κάτι που είχες ξεχάσει, φαντάζεσαι ένα μελλοντικό ταξίδι ή συνδέεις ξαφνικά δύο πράγματα που μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν είχες σκεφτεί μαζί.

Σε μελέτη του 2012, ερευνητές του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας διαπίστωσαν ότι οι συμμετέχοντες που έκαναν διάλειμμα με μια απλή, μη απαιτητική δραστηριότητα τα πήγαν καλύτερα στην επανεξέταση ορισμένων δημιουργικών προβλημάτων από εκείνους που δεν είχαν κάνει αντίστοιχο διάλειμμα.

Η βαρεμάρα μπορεί να μας σπρώξει προς κάτι καινούριο

Οι ψυχολόγοι Shane Bench και Heather Lench υποστήριξαν σε επιστημονική εργασία του 2013 ότι το συναίσθημα της βαρεμάρας μάς ωθεί να αναζητήσουμε νέους στόχους και εμπειρίες, όταν αυτό που κάνουμε δεν μας προσφέρει πια αρκετό ενδιαφέρον ή ικανοποίηση. Σκέψου πόσα χόμπι, μικρά προσωπικά σχέδια ή αυθόρμητες έξοδοι έχουν ξεκινήσει από ένα απλό «βαριέμαι, τι να κάνω;».

Το παράδοξο: Όσο σκρολάρουμε για να μη βαριόμαστε, τόσο περισσότερο βαριόμαστε

Διαθέτουμε περισσότερες επιλογές ψυχαγωγίας από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά. Μπορούμε να δούμε χιλιάδες ταινίες, να ακούσουμε εκατομμύρια τραγούδια και να παρακολουθήσουμε ατελείωτα βίντεο. Κι όμως, συνεχίζουμε να βαριόμαστε.

Μάλιστα, έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2024 στο Journal of Experimental Psychology έδειξε ότι το συνεχές πέρασμα από το ένα διαδικτυακό βίντεο στο άλλο μπορεί, παραδόξως, να αυξήσει τη βαρεμάρα αντί να τη μειώσει.

Σε πειράματα με περισσότερους από 1.200 συμμετέχοντες συνολικά, οι ερευνητές παρατήρησαν ότι η γρήγορη εναλλαγή βίντεο συχνά μείωνε την προσοχή, την ικανοποίηση και την αίσθηση ότι η δραστηριότητα είχε νόημα.

Με άλλα λόγια, μπορεί να πιάνεις το κινητό σου επειδή βαριέσαι, και τελικά το σκρολάρισμα να σε κάνει να βαριέσαι ακόμα περισσότερο.

Προσοχή: Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι όσο περισσότερο βαριόμαστε τόσο το καλύτερο

Επειδή δεν θέλουμε να περάσουμε και στο άλλο άκρο, χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Η περιστασιακή βαρεμάρα δεν είναι το ίδιο πράγμα με τη χρόνια πλήξη, εκείνη τη διαρκή αίσθηση ότι τίποτα δεν σου προσφέρει ενδιαφέρον ή ικανοποίηση.

Η παρατεταμένη βαρεμάρα έχει συνδεθεί με προβλήματα ψυχικής υγείας και δυσκολίες στη συμπεριφορά. Και το να αισθάνεσαι συνεχώς ότι τίποτα δεν σε ευχαριστεί δεν είναι κάτι που χρειάζεται απλώς να υπομείνεις για να γίνεις πιο δημιουργικός.

Όπως επισημαίνει η ψυχολόγος Erin Westgate, η βαρεμάρα δεν είναι από μόνη της ούτε καλή ούτε κακή. Είναι ένα σήμα. Η αξία του εξαρτάται από το πώς ανταποκρινόμαστε σε αυτό.

Πώς θα μάθουμε να βαριόμαστε ξανά;

Άσε μικρά κενά στην καθημερινότητά σου, χωρίς να προσπαθήσεις να τα γεμίσεις: Περίμενε το λεωφορείο χωρίς να βγάλεις το κινητό σου. Πήγαινε μια βόλτα χωρίς ακουστικά. Πλύνε τα πιάτα χωρίς να ακούς podcast. Κοίτα για λίγο έξω από το παράθυρο, χωρίς να αισθάνεσαι ότι πρέπει να κάνεις κάτι παραγωγικό. Και, κυρίως, μη θεωρείς ότι κάθε στιγμή που δεν κάνεις κάτι είναι χαμένη στιγμή.

Μπορεί να μη σου έρθει καμία σπουδαία ιδέα, να μην ανακαλύψεις το νόημα της ζωής και να μη νιώσεις ξαφνικά πιο δημιουργικός. Μπορεί απλώς να περάσεις δέκα λεπτά χωρίς να συμβαίνει τίποτα. Και αυτό, σε έναν κόσμο που απαιτεί διαρκώς την προσοχή σου, είναι από μόνο του μια μικρή πολυτέλεια.