Γιατί πάντα διαλέγουμε την πιο αργή ουρά; Και άλλα ψέματα που μας λέει ο εγκέφαλός μας

Έχεις τρεις επιλογές στο ταμείο του σούπερ μάρκετ. Τις μελετάς προσεκτικά, υπολογίζεις πόσα πράγματα έχει ο καθένας στο καρότσι του, παίρνεις την απόφασή σου και, φυσικά, διαλέγεις τη μόνη ουρά που δεν κινείται. Πάλι. Όπως πάντα. Αναρωτιέσαι πώς γίνεται να είσαι τόσο άτυχος άνθρωπος, την ώρα που ο εγκέφαλός σου χαμογελάει αυτάρεσκα, έχοντας μόλις επιβεβαιώσει κάτι που πιστεύεις εδώ και χρόνια.

Μόνο που τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Ο εγκέφαλός μας είναι ένα εκπληκτικό όργανο, αλλά δεν είναι και ο πιο αντικειμενικός παρατηρητής του κόσμου. Έχει τις προκαταλήψεις του, τις συντομεύσεις του και μια εντυπωσιακή ικανότητα να παρουσιάζει τις εκτιμήσεις του για αδιαμφισβήτητες αλήθειες.

Γιατί πάντα διαλέγουμε την πιο αργή ουρά;

Καταρχάς, δεν τη διαλέγουμε πάντα. Απλώς τις φορές που η ουρά μας προχωρά κανονικά δεν έχουμε κανέναν λόγο να το προσέξουμε –πόσο μάλλον να το θυμόμαστε. Τις φορές που κολλάμε πίσω από κάποιον που ψάχνει κέρματα για να πληρώσει 37,80€, όμως, τις θυμόμαστε για πάντα.

Το φαινόμενο συνδέεται με την επιλεκτική προσοχή και την τάση να θυμόμαστε εντονότερα τις δυσάρεστες εμπειρίες. Όπως εξηγεί αφιέρωμα του ABC για την ψυχολογία της αναμονής, οι άνθρωποι έχουμε την τάση να παρατηρούμε και να θυμόμαστε περισσότερο τις περιπτώσεις που επιβεβαιώνουν την εντύπωσή μας ότι η διπλανή ουρά κινείται γρηγορότερα.

Γιατί νομίζουμε ότι όλοι μας κοιτάζουν;

Περπατάς στον δρόμο, σκοντάφτεις θεαματικά και περνάς το υπόλοιπο απόγευμα αναπαράγοντας την ντροπιαστική σκηνή στο μυαλό σου. Είναι βέβαιο ότι όλοι το είδαν. Ότι το σχολίασαν. Ίσως και ότι το θυμούνται ακόμα.

Το φαινόμενο λέγεται spotlight effect, ή φαινόμενο του προβολέα, και περιγράφει την τάση μας να υπερεκτιμούμε το πόση προσοχή μάς δίνουν οι άλλοι. Σε μελέτη του 2000, οι ερευνητές ζήτησαν από συμμετέχοντες να φορέσουν μπλουζάκια με δυνητικά ντροπιαστικές εικόνες. Εκείνοι υπερεκτίμησαν πόσοι από τους υπόλοιπους θα θυμούνταν τι φορούσαν.

Η εξήγηση είναι απλή: Εμείς είμαστε οι πρωταγωνιστές της δικής μας ζωής, αλλά για τους περισσότερους ανθρώπους γύρω μας είμαστε κομπάρσοι. Κι αυτοί, άλλωστε, είναι απασχολημένοι με το τι σκέφτονται οι άλλοι για εκείνους.

Γιατί ξαφνικά βλέπουμε παντού κάτι που μόλις μάθαμε;

Μαθαίνεις μια καινούρια λέξη και την επόμενη εβδομάδα τη συναντάς τρεις φορές. Αποφασίζεις ότι σου αρέσει ένα συγκεκριμένο αυτοκίνητο και ξαφνικά αυτό πλημμυρίζει τους δρόμους. Ανακαλύπτεις ένα τραγούδι και αρχίζεις να το ακούς παντού. Είναι το φαινόμενο Baader-Meinhof, γνωστό και ως frequency illusion, δηλαδή ψευδαίσθηση συχνότητας.

Όπως εξηγεί το Psychology Today, όταν κάτι αποκτά σημασία για εμάς, αρχίζουμε να το παρατηρούμε συχνότερα. Και κάθε νέα εμφάνισή του ενισχύει την πεποίθησή μας ότι πράγματι εμφανίζεται παντού. Δεν είναι το σύμπαν που σου στέλνει σημάδια. Είναι ο εγκέφαλός σου που μόλις απέκτησε καινούριο φίλτρο αναζήτησης.

Γιατί πιστεύουμε ότι θα τελειώσουμε σε δέκα λεπτά;

«Μισή ωρίτσα θα μου πάρει», λες πριν αρχίσεις να καθαρίζεις το σπίτι, να γράφεις μια εργασία ή να συναρμολογείς εκείνο το έπιπλο που ήρθε σε 73 κομμάτια. Τρεις ώρες αργότερα, ακόμα προσπαθείς.

Αυτή είναι η πλάνη του σχεδιασμού (planning fallacy), η τάση μας να υποτιμούμε τον χρόνο που χρειάζεται για να ολοκληρώσουμε μια εργασία, ακόμα κι όταν έχουμε προηγούμενη εμπειρία που θα έπρεπε να μας έχει διδάξει το αντίθετο.

Σε έρευνα του 1994, οι ψυχολόγοι Roger Buehler, Dale Griffin και Michael Ross διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι έκαναν συστηματικά υπεραισιόδοξες προβλέψεις για τον χρόνο ολοκλήρωσης των εργασιών τους.

Ο λόγος; Όταν σχεδιάζουμε κάτι, φανταζόμαστε κυρίως πώς θα εξελιχθεί αν όλα πάνε καλά, αντί να θυμόμαστε πόσες φορές στο παρελθόν τα πράγματα δεν πήγαν ακριβώς σύμφωνα με το πρόγραμμα.

Γιατί θυμόμαστε περισσότερο τα άσχημα;

Δέκα άνθρωποι σου λένε ότι έκανες καταπληκτική δουλειά. Ένας σου λέει ότι δεν του άρεσε καθόλου. Μάντεψε ποιον θα σκέφτεσαι το βράδυ πριν κοιμηθείς.

Η ψυχολογία έχει όνομα και γι' αυτό: negativity bias, ή προκατάληψη της αρνητικότητας. Σε μια σημαντική ανασκόπηση ερευνών του 2001, ο ψυχολόγος Roy Baumeister και οι συνεργάτες του κατέληξαν ότι, σε πολλούς τομείς της ζωής μας, οι αρνητικές εμπειρίες και πληροφορίες έχουν ισχυρότερη ψυχολογική επίδραση από αντίστοιχες θετικές.

Μια πιθανή εξήγηση για αυτό είναι ότι η προσοχή στις απειλές είχε μεγάλη σημασία για την επιβίωση των προγόνων μας, οι οποίοι αν απομονώνονταν από την κοινωνική ομάδα τους είχαν μικρότερες πιθανότητες επιβίωσης. Το μόνο που μένει τώρα είναι να πείσεις τον εγκέφαλό σου ότι το γεγονός πως η δουλειά σου δεν αρέσει στη Ρούλα από το μάρκετινγκ δεν είναι ζήτημα ζωής και θανάτου.

Γιατί είμαστε τόσο σίγουροι ότι έχουμε δίκιο;

Έχεις σχηματίσει μια άποψη για κάποιον. Από εκείνη τη στιγμή, κάθε συμπεριφορά του που την επιβεβαιώνει σου φαίνεται σημαντική, ενώ όσες την αντικρούουν περνούν απαρατήρητες. Αυτό ονομάζεται confirmation bias, ή προκατάληψη επιβεβαίωσης, και είναι η τάση μας να αναζητούμε και να ερμηνεύουμε πληροφορίες με τρόπο που ενισχύει όσα ήδη πιστεύουμε.

Ήδη από το 1960, ο ψυχολόγος Peter Wason έδειξε με ένα κλασικό πείραμα ότι οι άνθρωποι συχνά προτιμούν να αναζητούν στοιχεία που επιβεβαιώνουν τις υποθέσεις τους αντί να δοκιμάζουν αν μπορούν να τις διαψεύσουν.

Γιατί νομίζουμε ότι ξέρουμε περισσότερα απ' όσα ξέρουμε;

Ξέρεις πώς λειτουργεί ένα φερμουάρ; Φυσικά, θα πεις. Το χρησιμοποιείς κάθε μέρα. Ωραία. Μπορείς να εξηγήσεις λεπτομερώς πώς ακριβώς κουμπώνουν και ξεκουμπώνουν τα δοντάκια του;

Οι ψυχολόγοι Leonid Rozenblit και Frank Keil περιέγραψαν το 2002 την ψευδαίσθηση του βάθους εξήγησης (illusion of explanatory depth): Πιστεύουμε ότι καταλαβαίνουμε πώς λειτουργούν διάφορα πράγματα πολύ καλύτερα απ' όσο πραγματικά τα καταλαβαίνουμε.

Στην έρευνά τους, διαπίστωσαν ότι όταν οι άνθρωποι καλούνταν να εξηγήσουν λεπτομερώς μηχανισμούς που θεωρούσαν γνωστούς, συχνά ανακάλυπταν ότι οι γνώσεις τους ήταν πολύ πιο επιφανειακές απ' όσο πίστευαν.

Και κάπως έτσι φτάνουμε στο βασικό συμπέρασμα: Ο εγκέφαλός μας δεν μας λέει ψέματα επειδή έχει κακές προθέσεις. Χρησιμοποιεί συντομεύσεις που τις περισσότερες φορές μας βοηθούν να λειτουργούμε χωρίς να αναλύουμε εξαντλητικά κάθε πληροφορία. Απλώς, πού και πού, αυτές οι συντομεύσεις μάς οδηγούν σε λάθος συμπεράσματα. Και το πιο χρήσιμο που μπορούμε να κάνουμε είναι να θυμόμαστε ότι το να είμαστε απολύτως σίγουροι για κάτι δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουμε και δίκιο.