Υπάρχουν άνθρωποι που δεν ονειρεύονται ποτέ;

Στη νέα, πολυαναμενόμενη και βραβευμένη Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής στο φετινό Φεστιβάλ Καννών του Μπι Γκαν, που λέγεται Αναγέννηση, η ανθρωπότητα έχει βρει το μυστικό της μακροζωίας. Αν όμως θέλεις να ζήσεις μερικές εκατοντάδες χρόνια, πρέπει να απαρνηθείς τη δυνατότητα να ονειρεύεσαι. Και μερικοί ρομαντικοί, αρνούνται να το κάνουν.

Στα καθ’ ημάς, αν ένα τέτοιο σενάριο γινόταν πραγματικότητα, θα υπήρχε κόσμος που δεν θα χρειαζόταν να μπει στο δίλημμα: Εκείνοι οι άνθρωποι που (λένε ότι) δεν βλέπουν όνειρα ποτέ. Κατά πάσα πιθανότητα ξέρεις κι εσύ έναν.

Το μεγάλο ερώτημα είναι: Ισχύει όντως αυτό; Ή απλά δεν θυμούνται τα όνειρά τους;

Η σύντομη απάντηση είναι μάλλον το δεύτερο. Η λίγο πιο ενδιαφέρουσα απάντηση είναι πως δεν μπορούμε να είμαστε απολύτως βέβαιοι.

Για πολλά χρόνια, η επιστήμη συνέδεε τα όνειρα σχεδόν αποκλειστικά με τη φάση REM του ύπνου, αυτήν με τις γρήγορες κινήσεις των ματιών, κατά την οποία ο εγκέφαλός μας εμφανίζει εντυπωσιακή δραστηριότητα ενώ το σώμα βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό ακινητοποιημένο. Σήμερα ξέρουμε ότι τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα: Ονειρικές εμπειρίες καταγράφονται και στον ύπνο NREM, απλώς τα όνειρα του REM τείνουν να είναι πιο ζωντανά, μεγαλύτερα και περισσότερο κινηματογραφικά.

Άρα όλοι βλέπουμε όνειρα;

Αυτό πιστεύουν οι περισσότεροι ερευνητές, με έναν σημαντικό αστερίσκο: Άλλο «δεν ονειρεύομαι» και άλλο «δεν θυμάμαι να ονειρεύτηκα».

Η μνήμη των ονείρων είναι εξαιρετικά εύθραυστη. Μπορεί να ξυπνήσεις έχοντας ολόκληρη πλοκή στο κεφάλι σου, με χαρακτήρες, τοποθεσίες και εκείνον τον παλιό σου συμμαθητή που για κάποιον ανεξήγητο λόγο ήταν ταυτόχρονα και ο οδοντίατρός σου, και πέντε λεπτά αργότερα να μη θυμάσαι απολύτως τίποτα.

Το αν θα θυμηθείς ένα όνειρο εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από το πότε και πώς θα ξυπνήσεις. Όταν οι άνθρωποι ξυπνούν από REM ύπνο, οι πιθανότητες ανάκλησης ονείρου είναι γενικά μεγαλύτερες απ’ ό,τι όταν ξυπνούν από άλλες φάσεις. Γι’ αυτό και κάποιος που κοιμάται συνεχόμενα μέχρι να χτυπήσει το ξυπνητήρι μπορεί να έχει την εντύπωση ότι πέρασε ολόκληρη τη νύχτα μέσα σε ένα υπέροχο μαύρο κενό, ενώ ο εγκέφαλός του ενδέχεται να πέρασε ώρες στήνοντας παραγωγές που δεν θα μάθουμε ποτέ.

Οι άνθρωποι που δεν θυμούνται ποτέ τίποτα

Εδώ αρχίζει το πραγματικά ενδιαφέρον.

Το 2015, ερευνητές μελέτησαν ανθρώπους με διαταραχή συμπεριφοράς στον ύπνο REM, μια κατάσταση στην οποία η φυσιολογική μυϊκή ακινησία του REM δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε. Οι άνθρωποι αυτοί μπορεί να μιλούν, να φωνάζουν ή να κάνουν κινήσεις που μοιάζουν να αντιστοιχούν σε όσα συμβαίνουν στο όνειρό τους.

Ανάμεσά τους βρέθηκαν οκτώ άτομα που δήλωναν ότι δεν θυμούνταν όνειρα εδώ και τουλάχιστον δέκα χρόνια. Τέσσερις από αυτούς έλεγαν πως δεν είχαν θυμηθεί όνειρο ποτέ στη ζωή τους.

Κι όμως, στη διάρκεια του REM ύπνου τους μιλούσαν, φώναζαν, τσακώνονταν και έκαναν σύνθετες κινήσεις που έμοιαζαν πολύ με αναπαράσταση ονειρικών σκηνών. Το εντυπωσιακότερο; Ακόμα και όταν οι ερευνητές τούς ξυπνούσαν αμέσως μετά, εκείνοι επέμεναν ότι δεν είχαν δει κανένα όνειρο. Για τους ερευνητές, αυτό ήταν ισχυρή ένδειξη ότι μπορείς κάλλιστα να ονειρεύεσαι χωρίς να έχεις την παραμικρή ανάμνηση γι’ αυτό την επόμενη στιγμή.

Υπάρχουν όμως στ’ αλήθεια non-dreamers;

Εδώ η απάντηση γίνεται λιγότερο βολική.

Σε παλαιότερη μελέτη σε εργαστήριο ύπνου, οι ερευνητές εντόπισαν ανθρώπους που δήλωναν ότι δεν είχαν δει ποτέ στη ζωή τους όνειρο. Όταν τους ξύπνησαν επανειλημμένα στη διάρκεια εργαστηριακά επιβεβαιωμένου ύπνου, ακόμα και από τη φάση REM, οι συγκεκριμένοι άνθρωποι εξακολουθούσαν να μη θυμούνται καμία ονειρική εμπειρία. Οι συγγραφείς της έρευνας άφηναν έτσι ανοιχτό το ενδεχόμενο κάποιοι άνθρωποι πράγματι να μην ονειρεύονται. Ή, για να είμαστε ακριβέστεροι, να μην μπορούμε να αποδείξουμε ότι ονειρεύονται.

Κι εδώ βρίσκεται το βασικό πρόβλημα της επιστήμης των ονείρων: Δεν μπορείς να μπεις στο όνειρο κάποιου άλλου. Μπορείς να μετρήσεις την εγκεφαλική δραστηριότητα, να καταγράψεις τις φάσεις του ύπνου και να ξυπνήσεις τον άνθρωπο για να τον ρωτήσεις τι (θυμάται ότι) συνέβαινε στο μυαλό του όσο κοιμόταν. Στο τέλος, όμως, ένα μεγάλο κομμάτι της έρευνας εξακολουθεί αναγκαστικά να βασίζεται στην αφήγησή του.

Κι αν δεν υπάρχει ανάμνηση, δεν υπάρχει και αφήγηση.

Μπορείς να μάθεις να θυμάσαι τα όνειρά σου;

Σε έναν βαθμό, ναι. Το απλούστερο κόλπο είναι και το πιο προφανές: Να τους δίνεις σημασία. Αν ξυπνήσεις με έστω μία εικόνα, μία φράση ή ένα συναίσθημα από όνειρο στο μυαλό σου, προσπάθησε να μείνεις για λίγο ακίνητος/η και να το ανακαλέσεις πριν πιάσεις κινητό, σηκωθείς ή αρχίσεις να σκέφτεσαι τι έχεις να κάνεις μέσα στη μέρα.

Βοηθά επίσης να κρατάς σημειώσεις δίπλα στο κρεβάτι, ακόμα κι αν στην αρχή γράφεις γελοία πράγματα του τύπου «τρένο, γιαγιά, μπλε σκύλος, κάτι σαν πισίνα». Με τον καιρό, αρκετοί άνθρωποι διαπιστώνουν ότι αρχίζουν να θυμούνται περισσότερα.

Και κάπως έτσι ο φίλος σου που επιμένει πως «εγώ δεν βλέπω όνειρα ποτέ» μπορεί στην πραγματικότητα να διαθέτει κάθε βράδυ ολόκληρο ιδιωτικό Netflix, απλώς χωρίς ιστορικό προβολών.

Το οποίο, αν το καλοσκεφτείς, είναι ίσως ακόμα πιο παράξενο από το να μην ονειρεύεται καθόλου.