Ποιος ήταν ο Έξαρχος που έδωσε το όνομά του στα Εξάρχεια;

Αν έπρεπε να μαντέψεις ποιος ήταν ο άνθρωπος που χάρισε το όνομά του στα Εξάρχεια, μπορεί και να φανταζόσουν κανέναν αγωνιστή της Επανάστασης, λόγιο, πολιτικό ή έστω κάποιον από τους ανθρώπους των γραμμάτων που σύχναζαν αργότερα στα καφενεία τους.

Τίποτα από αυτά.

Ο άνθρωπος πίσω από ένα από τα διασημότερα τοπωνύμια της Αθήνας ήταν ένας Ηπειρώτης παντοπώλης. Τον έλεγαν Βασίλειο Έξαρχο, ήρθε στην πρωτεύουσα φτωχός, δούλεψε σκληρά, έφτιαξε περιουσία και κατάφερε κάτι που σίγουρα δεν θα είχε φανταστεί ποτέ: Να δώσει το όνομά του σε μια ολόκληρη γειτονιά.

Από την Κόνιτσα στην Αθήνα

Ο Βασίλειος Έξαρχος γεννήθηκε στη Σταρίτσιανη της Κόνιτσας, τη σημερινή Πουρνιά, την που η Ήπειρος ήταν ακόμα κομμάτι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ξεκίνησε τη ζωή του χωρίς ιδιαίτερα μέσα και, όπως πολλοί Ηπειρώτες της εποχής, πήρε μικρός τον δρόμο της ξενιτιάς. Αρχικά ακολούθησε ως παραγιός ένα μπουλούκι μαστόρων, από εκείνα που γύριζαν τα Βαλκάνια και την Ελλάδα αναλαμβάνοντας οικοδομικές δουλειές.

Κάποια στιγμή εγκατέλειψε το μπουλούκι και κατέβηκε στην Αθήνα. Έπιασε δουλειά σε παντοπωλείο και, με τα χρόνια, κατάφερε να συγκεντρώσει τα χρήματα και την εμπειρία που χρειαζόταν για να ανοίξει το δικό του μαγαζί.

Κάπου εδώ ξεκινά η ιστορία που μας ενδιαφέρει.

Το μπακάλικο που έγινε τοπόσημο

Προς τα τέλη του 19ου αιώνα, ο Έξαρχος διατηρούσε μεγάλο παντοπωλείο στην περιοχή της σημερινής Θεμιστοκλέους. Οι πηγές δεν συμφωνούν απολύτως για την ακριβή θέση του: αρκετές το τοποθετούν στη συμβολή Θεμιστοκλέους και Σόλωνος, ενώ αλλού αναφέρεται και η γωνία Σολωμού και Θεμιστοκλέους. Το βέβαιο είναι ότι βρισκόταν στον πυρήνα της γειτονιάς που σήμερα λέμε Εξάρχεια.

Το μαγαζί του έγινε εξαιρετικά δημοφιλές. Οι μεταγενέστερες αφηγήσεις επιμένουν ιδιαίτερα στις χαμηλές τιμές του και ειδικά στο λάδι του, που λέγεται πως τραβούσε πελατεία από ολόκληρη την Αθήνα. Ο κόσμος άρχισε να χρησιμοποιεί το όνομα του μαγαζάτορα σαν γεωγραφικό σημείο αναφοράς: πήγαιναν «στου Έξαρχου», συναντιούνταν «κοντά στου Έξαρχου» και, σιγά σιγά, ολόκληρη η γύρω περιοχή έγινε τα Εξάρχεια.

Δεν είναι, παρεμπιπτόντως, καθόλου ασυνήθιστος τρόπος να γεννηθεί ένα τοπωνύμιο. Οι πόλεις δεν βαφτίζονται πάντα με αποφάσεις και πινακίδες. Καμιά φορά αρκεί ένα μαγαζί τόσο γνωστό, ώστε οι άνθρωποι να αρχίσουν να χρησιμοποιούν το όνομά του για να συνεννοούνται. Και όταν αυτό επαναληφθεί αρκετές φορές, η γλώσσα κάνει αυτό που ξέρει καλύτερα: Γράφει μόνη της την Ιστορία.

Και πώς λέγονταν πριν τα Εξάρχεια;

Εδώ το πράγμα γίνεται λίγο πιο περίπλοκο, επειδή η ευρύτερη περιοχή άλλαξε αρκετές ονομασίες καθώς η Αθήνα απλωνόταν προς τα βόρεια.

Στις πρώτες δεκαετίες μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους συναντάται η ονομασία Προάστιον (εξ ου και η παλαιότερη ονομασία της Εμμανουήλ Μπενάκη, που λεγόταν οδός Προαστίου) κυριολεκτικά επειδή η περιοχή βρισκόταν τότε έξω από τον μικρό αστικό πυρήνα της Αθήνας. Αργότερα εντασσόταν στη μεγαλύτερη συνοικία της Νεάπολης, ενώ σε ορισμένες πηγές απαντάται και το όνομα Πινακωτά.

Θα συναντήσεις επίσης την ονομασία Πιθαράδικα, από τους αγγειοπλάστες και τα εργαστήρια που υπήρχαν στην περιοχή και προμήθευαν τους Αθηναίους με πιθάρια.

Ο Έξαρχος δεν ήταν μόνο μπακάλης

Η ιστορία του, πάντως, δεν τελειώνει με το παντοπωλείο.

Ο Βασίλειος Έξαρχος εξελίχθηκε σε επιτυχημένο έμπορο και απέκτησε σημαντική περιουσία στην Αθήνα. Δεν ξέχασε όμως ποτέ το χωριό του στην Ήπειρο. Στις 17 Μαρτίου 1899 συνέταξε ιδιόγραφη διαθήκη με την οποία όριζε κληρονόμο της περιουσίας του τη γενέτειρά του, τη Σταρίτσιανη της επαρχίας Κονίτσης. Το κληροδότημα τεκμηριώνεται και σε πανεπιστημιακή έρευνα για τα ηπειρωτικά κληροδοτήματα.

Ο Έξαρχος πέθανε στην Αθήνα στις 14 Ιουλίου 1910. Στην Πουρνιά, την τότε Σταρίτσιανη, υπάρχει μέχρι σήμερα προτομή του στην πλατεία του χωριού, ως ανάμνηση του ανθρώπου που έφυγε κάποτε από εκεί χωρίς τίποτα και επέστρεψε, έστω και μόνο μέσω της διαθήκης του, ως ευεργέτης.

Από «στου Έξαρχου» στα Εξάρχεια

Η μικρή περιοχή γύρω από το παντοπωλείο του Έξαρχου εξελίχθηκε σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες γειτονιές της Ελλάδας, συνδεδεμένη διαδοχικά με φοιτητές και διανοούμενους, εκδοτικούς οίκους και βιβλιοπωλεία, πολιτικές ζυμώσεις, το Πολυτεχνείο, κινήματα, μουσικές σκηνές, μπαρ και ταβέρνες, καταλήψεις και διαδηλώσεις. Το όνομα «Εξάρχεια» απέκτησε μέσα στις δεκαετίες τόσους συμβολισμούς, που σήμερα ακούγεται παράξενο ότι ξεκίνησε από κάτι τόσο καθημερινό όσο ένα μπακάλικο.

Κάπως έτσι δουλεύουν, όμως, οι πόλεις. Φυλάνε μέσα στα ονόματά τους μικρές ιστορίες ανθρώπων που δεν υποψιάστηκαν ποτέ ότι μια μέρα θα γίνονταν γεωγραφία.