Τα χειρωνακτικά χόμπι που είναι σκέτη «ψυχοθεραπεία»

Θα έχεις παρατηρήσει πως πλέον για τους περισσότερους εξ ημών κάθε κενό δευτερόλεπτο της ημέρας πρέπει να γεμίζει με μια οθόνη. Περιμένουμε το μετρό; Κινητό. Τρώμε; Κινητό. Βλέπουμε σειρά; Κινητό στο ένα χέρι, Netflix στην τηλεόραση. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που όλο και περισσότεροι ανακαλύπτουν ξανά μια σαφώς λιγότερο ψηφιακή μορφή ψυχαγωγίας, την χειρωνακτική.

Πλέξιμο, κέντημα, κεραμική, ζωγραφική, κηπουρική και ψήσιμο ψωμιού έχουν αποκτήσει μάλιστα το χαριτωμένο παρατσούκλι «γιαγιαδίστικα χόμπι», επειδή πρόκειται για δραστηριότητες που παραδοσιακά συνδέαμε περισσότερο με τις προηγούμενες γενιές παρά με millennials και Gen Z. Μόνο που τώρα επιστρέφουν ως αντίδοτο στο doomscrolling, στην πίεση για ασταμάτητη παραγωγικότητα και στη γενικότερη ψηφιακή υπερφόρτωση.

Τι συμβαίνει όταν βάζουμε τα χέρια μας να δουλέψουν;

Ένα βασικό κοινό χαρακτηριστικό αυτών των δραστηριοτήτων είναι ότι απαιτούν την προσοχή μας χωρίς απαραίτητα να τη ζορίζουν. Το μυαλό δηλαδή, αναγκάζεται για λίγο να ασχοληθεί με αυτό που συμβαίνει στο εδώ και το τώρα, μακριά από την οθόνη.

Ειδικοί επισημαίνουν ότι οι απτικές αυτές δραστηριότητες μπορούν να διευκολύνουν μια κατάσταση ενσυνειδητότητας και συγκέντρωσης στο παρόν, καθώς ενεργοποιούν τις αισθήσεις και απαιτούν ήπια αλλά σταθερή προσοχή. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να φτάσουμε και σε αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «ροή». Μια ψυχολογική κατάσταση, που προκύπτει όταν δίνεσαι ολοκληρωτικά σε μια δραστηριότητα και την εκτελείς αβίαστα.

Πλέξιμο και κέντημα: Η δύναμη της επανάληψης

Μια βελόνα μέσα, μια βελόνα έξω. Ξανά. Και ξανά. Οι αργές, επαναλαμβανόμενες κινήσεις που χαρακτηρίζουν το πλέξιμο, το βελονάκι και το κέντημα μπορούν να μας βοηθήσουν να συγκεντρωθούμε σε μία συγκεκριμένη διαδικασία αντί να ανακυκλώνουμε ανήσυχες σκέψεις. Το Health.com σημειώνει επίσης ότι τέτοιες δραστηριότητες απαιτούν εκμάθηση κινητικών δεξιοτήτων, απομνημόνευση μοτίβων και συντονισμό χεριού-ματιού, βάζοντας παράλληλα σε δουλειά γνωστικές και λεπτές κινητικές λειτουργίες.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμα ωραίο: ότι βλέπεις το αποτέλεσμα να μεγαλώνει μπροστά σου. Η κλωστή γίνεται κασκόλ, το άδειο ύφασμα αποκτά σχέδιο. Μικρά, χειροπιαστά σημάδια προόδου που σε γεμίζουν.

Κεραμική: Λερώσου ελεύθερα

Η κεραμική συνδυάζει αφή, συγκέντρωση, δημιουργικότητα και μια διαδικασία στην οποία η ατέλεια είναι συχνά μέρος της γοητείας. Και αυτό έχει ενδιαφέρον για όσους περνούν τη μισή ζωή τους κυνηγώντας το τέλειο αποτέλεσμα.

Σύμφωνα με ειδικούς που επικαλείται το Verywell Mind, τέτοιου τύπου δημιουργικές δραστηριότητες μπορούν να αποτελέσουν έναν ασφαλή χώρο για να δοκιμάζουμε, να κάνουμε λάθη και να αφήνουμε λίγο στην άκρη την τελειομανία. Δεν φτιάχνεις το στραβό σου μπολάκι για να κερδίσεις βραβείο κεραμικής. Το φτιάχνεις επειδή πέρασες δύο ώρες συγκεντρωμένος σε κάτι ευχάριστο και, για μια φορά, δεν χρειαζόταν να είσαι «παραγωγικός».

Κηπουρική: Χώμα στα χέρια, δουλειά και για το μυαλό

Η κηπουρική προσθέτει σε όλα τα παραπάνω που αναφέραμε για τα άλλα χόμπι και δύο ακόμη στοιχεία: επαφή με τη φύση και κίνηση. Χρειάζεται να σχεδιάσεις τι θα φυτέψεις, να θυμηθείς πότε ποτίζεται, να παρατηρήσεις αν κάτι δεν πάει καλά και να προσαρμοστείς στις συνθήκες. Πρόκειται επομένως και για μια αρκετά σύνθετη γνωστική δραστηριότητα.

Σύμφωνα με μελέτη του 2024 η συχνότερη ενασχόληση με την κηπουρική σε μεγαλύτερες ηλικίες συσχετίστηκε με καλύτερες επιδόσεις σε ορισμένους δείκτες γνωστικής λειτουργίας. Οι ίδιοι οι ερευνητές, βέβαια, τονίζουν ότι πρόκειται για συσχέτιση και όχι για απόδειξη πως η κηπουρική ήταν εκείνη που προκάλεσε το όφελος.

Παράλληλα, σκάψιμο, φύτεμα, ξεχορτάριασμα και πότισμα αποτελούν μορφές ήπιας έως μέτριας σωματικής δραστηριότητας, κάτι που δίνει στην κηπουρική ένα μικρό bonus σε σχέση με τα περισσότερο καθιστικά χόμπι.

Ζωγραφική και σχέδιο: Δεν είναι ανάγκη να γίνεις και ο Πικάσο

Μάλιστα, ίσως είναι καλύτερα να μην είσαι. Το νόημα αυτών των χόμπι δεν είναι να αποκτήσεις δεύτερη καριέρα ως εικαστικός. Είναι η ίδια η δημιουργική διαδικασία. Σύμφωνα με αυτήν εδώ την έρευνα, ακόμη και σύντομη καθημερινή ενασχόληση με το σχέδιο έχει συσχετιστεί με βελτιώσεις στη διάθεση και στο στρες.

Υπάρχει και η κοινωνική πλευρά

Το στερεότυπο θέλει τον άνθρωπο που πλέκει να κάθεται μόνος του σε μια πολυθρόνα. Στην πράξη, όμως, πολλά τέτοια χόμπι γίνονται εξαιρετικές αφορμές για κοινωνικοποίηση.

Μαθήματα κεραμικής, ομάδες πλεξίματος, εργαστήρια ζωγραφικής ή κοινοτικοί κήποι δημιουργούν περιβάλλοντα στα οποία η γνωριμία με άλλους ανθρώπους γίνεται σχεδόν από μόνη της.

Oι κοινές αυτές δραστηριότητες μπορούν να καλλιεργήσουν το αίσθημα σύνδεσης και του ανήκειν, σε μια εποχή που η τεχνολογία μάς κρατά διαρκώς «συνδεδεμένους» χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι αισθανόμαστε λιγότερο μόνοι.

Δεν είναι ψυχοθεραπεία

Κανένα κασκόλ, βασιλικός ή κεραμικό τασάκι δεν αντικαθιστά την ψυχοθεραπεία όταν υπάρχει ανάγκη για επαγγελματική υποστήριξη. Και η επιστημονική βιβλιογραφία γύρω από τα δημιουργικά χόμπι δεν μας επιτρέπει να ισχυριστούμε ότι θεραπεύουν από μόνα τους το άγχος ή την κατάθλιψη.

Αυτό που δείχνουν όμως οι διαθέσιμες έρευνες είναι ότι δημιουργικές και χειρωνακτικές δραστηριότητες μπορούν να συνδέονται με καλύτερη ψυχική ευεξία, συγκέντρωση και κοινωνική σύνδεση, ενώ παράλληλα μας προσφέρουν κάτι που αρχίζει να γίνεται δυσεύρετο: χρόνο μακριά από οθόνες.

Κι αν στο τέλος αυτού του χρόνου έχεις και μια ντομάτα από τη γλάστρα σου, ένα ασχημούλι κεραμικό μπολ ή ένα κασκόλ που είναι λίγο πιο μακρύ από τη μία πλευρά, ακόμα καλύτερα.