Γιατί έχουν ξαφνικά όλοι ΔΕΠΥ (κι εσύ μαζί)

Ξεχνάς πού άφησες τα κλειδιά σου. Ανοίγεις το κινητό για να απαντήσεις σε ένα μήνυμα και είκοσι λεπτά αργότερα παρακολουθείς έναν άγνωστο να ανακαινίζει ένα εγκαταλειμμένο τροχόσπιτο στη Νορβηγία. Αργείς συστηματικά, αναβάλλεις όσα πρέπει να κάνεις και το γραφείο σου μοιάζει να χτυπήθηκε από ανεμοστρόβιλο.

Κάπου εδώ, ο αλγόριθμος εμφανίζει ένα βίντεο με τίτλο «πέντε σημάδια ότι έχεις ΔΕΠΥ» και μέχρι το τρίτο σημάδι έχεις ήδη βγάλει διάγνωση στον εαυτό σου, στον κολλητό σου και στη μισή οικογένεια.

Τα τελευταία χρόνια, η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας έχει μπει για τα καλά στη δημόσια συζήτηση. Περισσότεροι άνθρωποι μιλούν για τη διάγνωσή τους, αναγνωρίζουν συμπτώματα που αγνοούσαν επί χρόνια και ζητούν βοήθεια. Μαζί με την ενημέρωση, όμως, μεγαλώνει και η εντύπωση ότι η ΔΕΠΥ έχει γίνει μόδα, μια εύκολη ταμπέλα για κάθε αφηρημένη, παρορμητική ή ανοργάνωτη συμπεριφορά.

Όπως κάποτε η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή κατέληξε να σημαίνει στην καθομιλουμένη «μου αρέσει να είναι τα πράγματα τακτοποιημένα», έτσι και η ΔΕΠΥ κινδυνεύει να γίνει συνώνυμη του «άργησα δέκα λεπτά» ή «ξέχασα να απαντήσω σε ένα email».

Μόνο που η πραγματική διαταραχή είναι πολύ πιο σύνθετη και πολύ πιο επιβαρυντική.

Γιατί φαίνεται να αυξάνονται οι διαγνώσεις;

Οι διαγνώσεις ΔΕΠΥ έχουν πράγματι αυξηθεί θεαματικά τις τελευταίες δεκαετίες. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι η ίδια η διαταραχή εμφανίζεται ξαφνικά σε όλο και περισσότερους ανθρώπους.

Σημαίνει, σε μεγάλο βαθμό, ότι σήμερα γνωρίζουμε περισσότερα γι’ αυτήν, την αναγνωρίζουμε ευκολότερα και εξετάζουμε ομάδες του πληθυσμού που παλαιότερα περνούσαν κάτω από το ραντάρ.

Για δεκαετίες, η ΔΕΠΥ ήταν συνδεδεμένη σχεδόν αποκλειστικά με την εικόνα ενός υπερκινητικού αγοριού που δεν καθόταν ήσυχο στο θρανίο. Ένα κορίτσι που ονειροπολούσε, ξεχνούσε τα πράγματά του, έχανε προθεσμίες ή κατέβαλλε τεράστια προσπάθεια για να δείχνει οργανωμένο μπορούσε εύκολα να χαρακτηριστεί απλώς αφηρημένο, τεμπέλικο ή «στον κόσμο του».

Γι’ αυτό και πολλές γυναίκες φτάνουν στην ενήλικη ζωή χωρίς διάγνωση. Έχουν μάθει να καλύπτουν τις δυσκολίες τους, να στήνουν περίπλοκα συστήματα υπενθυμίσεων ή να εξαντλούνται προσπαθώντας να ανταποκριθούν σε απαιτήσεις που για άλλους φαίνονται αυτονόητες.

Η ενημέρωση γύρω από αυτές τις λιγότερο εμφανείς μορφές της ΔΕΠΥ έχει στείλει περισσότερους ανθρώπους για αξιολόγηση. Το ίδιο έχει συμβεί και σε ενήλικες που κατάφερναν να λειτουργούν σχετικά καλά όσο η ζωή τους είχε σταθερή δομή, αλλά άρχισαν να δυσκολεύονται όταν αυξήθηκαν οι ευθύνες, οι απαιτήσεις ή οι περισπασμοί.

Άρα όλοι έχουν τώρα ΔΕΠΥ;

Όχι. Το γεγονός ότι περισσότεροι άνθρωποι διαγιγνώσκονται δεν σημαίνει ότι «όλοι έχουν ΔΕΠΥ» ούτε ότι η διαταραχή έχει μετατραπεί σε επιδημία.

Μελέτες δείχνουν ότι η συχνότητά της στον πληθυσμό δεν φαίνεται να έχει αυξηθεί αντίστοιχα με τις αξιολογήσεις, τις διαγνώσεις και τις συνταγογραφήσεις. Αυτό που αυξάνεται είναι η αναζήτηση βοήθειας και η δυνατότητα αναγνώρισης των συμπτωμάτων.

Υπάρχουν, άλλωστε, ακόμη σοβαρά εμπόδια στη διάγνωση. Σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο αλλά και η Ελλάδα, οι λίστες αναμονής στις δημόσιες δομές μετριούνται σε χρόνια, ενώ μια ιδιωτική αξιολόγηση κοστίζει συχνά εκατοντάδες ευρώ.

Είναι, λοιπόν, κάπως παράδοξο να γίνεται λόγος για ανεξέλεγκτη υπερδιάγνωση την ώρα που πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται ακόμη και να κλείσουν ένα πρώτο ραντεβού.

Τα βίντεο στο TikTok δεν αποτελούν διάγνωση

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν βοηθήσει πολλούς ανθρώπους να βρουν για πρώτη φορά λέξεις για εμπειρίες που τους συνόδευαν από την παιδική ηλικία. Ένα βίντεο ή μια προσωπική μαρτυρία μπορεί να γίνει η αφορμή για να αναζητήσει κάποιος επαγγελματική αξιολόγηση.

Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι μια λίστα με «δέκα σημάδια ΔΕΠΥ» αρκεί για ασφαλές συμπέρασμα.

Πολλά από τα χαρακτηριστικά που συνδέονται με τη ΔΕΠΥ υπάρχουν, σε μικρότερο βαθμό, και στον γενικό πληθυσμό. Όλοι μπορεί κάποτε να χάσουμε ένα αντικείμενο, να βαρεθούμε σε μια σύσκεψη, να διακόψουμε έναν συνομιλητή ή να αναβάλουμε μια αγγαρεία.

Η διαφορά βρίσκεται στη συχνότητα, τη διάρκεια, την ένταση και κυρίως στις συνέπειες.

Σε ένα άτομο με ΔΕΠΥ, οι δυσκολίες είναι επίμονες, εμφανίζονται σε διαφορετικά περιβάλλοντα και επηρεάζουν ουσιαστικά την καθημερινή λειτουργία. Δεν περιορίζονται σε μια κουραστική εβδομάδα ή σε μια περίοδο άγχους, αλλά δημιουργούν προβλήματα στην εργασία, στις σπουδές, στις σχέσεις, στα οικονομικά και στην οργάνωση της ζωής.

Η ΔΕΠΥ δεν είναι απλώς αφηρημάδα

Η ΔΕΠΥ είναι νευροαναπτυξιακή διαταραχή. Μπορεί να επηρεάζει την προσοχή, τον έλεγχο των παρορμήσεων, τη διαχείριση του χρόνου, τη μνήμη εργασίας, την κινητοποίηση, την οργάνωση και τη ρύθμιση των συναισθημάτων.

Ένα άτομο μπορεί, για παράδειγμα, να δυσκολεύεται υπερβολικά να ξεκινήσει μια απλή δουλειά, παρότι γνωρίζει ότι πρέπει να την κάνει. Μπορεί να υποτιμά συνεχώς τον χρόνο που απαιτεί μια διαδρομή, να χάνει σημαντικά έγγραφα, να ξεχνά λογαριασμούς ή να παρασύρεται σε παρορμητικές αποφάσεις.

Μπορεί, επίσης, να συγκεντρώνεται με εντυπωσιακή ένταση σε κάτι που το ενδιαφέρει και ταυτόχρονα να αδυνατεί να παρακολουθήσει μια σύντομη, μονότονη συζήτηση. Αυτό δεν αποτελεί αντίφαση. Η ΔΕΠΥ δεν σημαίνει ότι κάποιος δεν μπορεί ποτέ να συγκεντρωθεί, αλλά ότι δυσκολεύεται να ρυθμίσει και να κατευθύνει την προσοχή του ανάλογα με τις ανάγκες της στιγμής.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Στους ενήλικες εξετάζεται αν υπάρχει συγκεκριμένος αριθμός συμπτωμάτων απροσεξίας ή υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας, σύμφωνα με τα επίσημα διαγνωστικά κριτήρια. Τα συμπτώματα πρέπει να είναι σταθερά, να εμφανίζονται σε περισσότερους από έναν τομείς της ζωής και να προκαλούν σημαντική δυσκολία.

Επειδή η ΔΕΠΥ ξεκινά στην παιδική ηλικία, ο ειδικός αναζητά ενδείξεις ότι ορισμένα συμπτώματα υπήρχαν πριν από τα 12 χρόνια. Γι’ αυτό μπορεί να ζητηθούν σχολικοί έλεγχοι, παλιές παρατηρήσεις εκπαιδευτικών ή πληροφορίες από γονείς και άλλα μέλη της οικογένειας.

Ταυτόχρονα, χρειάζεται να εξεταστούν και άλλες πιθανές αιτίες. Το άγχος, η κατάθλιψη, η έλλειψη ύπνου, ορισμένες μαθησιακές δυσκολίες, το χρόνιο στρες και άλλες καταστάσεις μπορούν να προκαλέσουν συμπτώματα που μοιάζουν με ΔΕΠΥ.

Μήπως απλώς ο σύγχρονος τρόπος ζωής μάς έχει διαλύσει την προσοχή;

Εδώ τα πράγματα γίνονται ενδιαφέροντα, επειδή η σύγχρονη καθημερινότητα είναι πράγματι ένα λούνα παρκ περισπασμών, χωρίς την πλάκα του λούνα παρκ.

Ειδοποιήσεις, email, μηνύματα, σύντομα βίντεο, ανοιχτές καρτέλες, τηλεδιασκέψεις και διαρκής εναλλαγή ανάμεσα σε δουλειές διεκδικούν ταυτόχρονα την προσοχή μας. Ο εγκέφαλος καλείται να επεξεργαστεί όγκο πληροφοριών για τον οποίο δεν σχεδιάστηκε, ενώ η πολυδιεργασία (το multitasking, όπως το λέμε στο χωριό) μάς αφήνει συχνά πιο κουρασμένους και λιγότερο αποτελεσματικούς.

Η συνεχής έκθεση σε ψηφιακά ερεθίσματα μπορεί να αυξήσει την αποσπασματικότητα ακόμη και σε ανθρώπους χωρίς ΔΕΠΥ. Το ίδιο μπορούν να κάνουν η εξουθένωση, το άγχος, ο ανεπαρκής ύπνος και η αίσθηση ότι πρέπει να είμαστε διαθέσιμοι κάθε λεπτό της ημέρας.

Η βασική διαφορά είναι και πάλι η διάρκεια και η έκταση. Η σύγχρονη ζωή μπορεί να κάνει τον οποιονδήποτε να αισθάνεται περιστασιακά χαμένος, κουρασμένος ή διασπασμένος. Η ΔΕΠΥ, όμως, είναι ένα μακροχρόνιο μοτίβο που ξεκινά νωρίς και επηρεάζει πολλαπλούς τομείς της ζωής.

Γιατί το «όλοι έχουμε λίγη ΔΕΠΥ» δεν βοηθά

Η φράση συνήθως λέγεται χωρίς κακή πρόθεση. Μπορεί μάλιστα να αποτελεί προσπάθεια σύνδεσης ή καθησυχασμού. Στην πράξη, όμως, συχνά ακυρώνει την εμπειρία ανθρώπων που ζουν με μια πραγματικά επιβαρυντική διαταραχή.

Είναι διαφορετικό να ξεχάσεις μία φορά το πορτοφόλι σου και διαφορετικό να χάνεις συστηματικά αντικείμενα, ραντεβού και προθεσμίες, με αποτέλεσμα να κινδυνεύει η δουλειά ή η οικονομική σου σταθερότητα.

Είναι διαφορετικό να βαριέσαι σε ένα μάθημα και διαφορετικό να έχεις περάσει ολόκληρη τη σχολική σου ζωή ακούγοντας ότι είσαι έξυπνος αλλά «δεν προσπαθείς αρκετά», επειδή κανείς δεν καταλάβαινε γιατί δεν μπορούσες να οργανωθείς.

Και είναι διαφορετικό να καθυστερείς πού και πού από το να παλεύεις καθημερινά με μια αίσθηση του χρόνου που μοιάζει να λειτουργεί με δική της, αυτοσχέδια ζώνη ώρας.

Ούτε μόδα, ούτε υπερδύναμη

Η μεγαλύτερη ορατότητα της νευροδιαφορετικότητας είναι πάντα θετική. Επιτρέπει σε ανθρώπους που κατηγορούσαν για χρόνια τον εαυτό τους να καταλάβουν ότι οι δυσκολίες τους έχουν εξήγηση και ότι υπάρχουν τρόποι υποστήριξης.

Για να έχει πραγματική αξία, όμως, η ενημέρωση πρέπει να συνοδεύεται από κατανόηση. Η ΔΕΠΥ δεν είναι χαριτωμένη ιδιορρυθμία, ούτε εύκολος τρόπος να περιγράψει κάποιος το χάος του γραφείου του. Και παρότι ορισμένοι άνθρωποι αναγνωρίζουν θετικά στοιχεία στον διαφορετικό τρόπο σκέψης τους, δεν είναι υποχρεωμένοι να παρουσιάζουν μια διαταραχή που τους δυσκολεύει ως «υπερδύναμη».

Ναι, οι διαγνώσεις έχουν αυξηθεί. Όχι, αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι έχουν ξαφνικά ΔΕΠΥ.

Σημαίνει ότι περισσότεροι άνθρωποι διαθέτουν πλέον τις πληροφορίες για να αναγνωρίσουν ένα πρόβλημα που υπήρχε ήδη και να ζητήσουν βοήθεια. Οι υπόλοιποι πιθανότατα είμαστε απλώς συνηθισμένοι άνθρωποι, με κουρασμένους εγκεφάλους, τριάντα ανοιχτές καρτέλες και ένα κινητό που δεν μας αφήνει ποτέ εντελώς ήσυχους.

Πηγή: Metro.co.uk