Επιβίωση: Η ιστορία ως σύγχρονη λογοτεχνία α λα ελληνικά

Στην Ελλάδα δεν είμαστε συνηθισμένοι να βλέπουμε διαφορετικούς τρόπους γραφής της Ιστορίας. Για πολλούς και διάφορους λόγους που δεν είναι της παρούσης, ειθισται τα ελληνικά βιβλία Ιστορίας να είναι αποκλειστικά ακαδημαϊκά.

Στην πραγματικότητα ωστόσο έχουν εδώ και δεκαετίες κατατεθεί πολλές προτάσεις για επιλογές θεμάτων μελέτης που φωτίζουν την Ιστορία από άλλους δρόμους, αλλά και πολλές προτάσεις για την ίδια την ιστορική γραφή. Η διεθνής βιβλιογραφία περιλαμβάνει πολλές τέτοιες εναλλακτικές όπως η μικροϊστορία, η λογοτεχνική αφηγηματική στρατηγική που δεν διακόπτεται από επιστημονικές υποσημειώσεις, ή η λεγόμενη family history όπου ολόκληρες εποχές προσεγγίζονται μέσα από μια οικογενειακή ιστορία - συνήθως του συγγραφέα. Έξοχα τέτοια παραδείγματα αποτελούν τα «Όσα δεν είπες» του Μαρκ Μαζάουερ και ο «Λαγός με τα κεχριμπαρένια μάτια» του Έντμουντ ντε Βάαλ.

Το νέο βιβλίο του ιστορικού Στέλιου Καραγιαννόπουλου, η Επιβίωση, πρόσφυγες κι εργάτες στον 20ό αιώνα, είναι γραμμένο σε αυτό το υβριδικό ύφος της ρέουσας εξιστόρησης μέσω της οποίας φτάνει σε εμάς η ιστορία ζωής του παππού του, Παναγιώτη.

Ο Παναγιώτης και η οικογένειά του έφυγαν ως πρόσφυγες από την Κωνσταντινούπολη, βρέθηκαν στην Καβάλα όπου ο νεαρός έπιασε δουλειά ως καπνεργάτης, ενώ στη συνέχεια βρέθηκε όμηρος στη Βουλγαρία και μετά… Βούλγαρος υπήκοος και εργάτης στη ναζιστική Γερμανία.

Η έλλειψη αρχειακού υλικού οδηγεί τον συγγραφέα στην πλαισίωση των προσωπικών ιστοριών που ερευνά με την κοινωνική ιστορία των τόπων και των ανθρώπων τους. Πώς ήταν η εκπαίδευση για τα ελληνόπουλα στην οθωμανική Κωνσταντινούπολη; Πώς ήταν να δουλεύει κάποιος στους υπό κατασκευή σιδηρόδρομους της αυτοκρατορίας; Πώς ήταν να εκτοπίζεται και να μεταναστεύει; Πώς ήταν η βουλγαρική κατοχή της Μακεδονίας; Πώς ήταν να είσαι στη βάση της ταξικής πυραμίδας, μια ζωή ποτισμένος με την ταγκή μυρωδιά από τα καπνά;

Η εργατική ταυτότητα του Παναγιώτη και οι κοσμογονικές αλλαγές στην Ευρώπη και τα Βαλκάνια, συνθέτουν μια άκρως ενδιαφέρουσα περιπέτεια ζωής χωρίς αυτή να περιλαμβάνει τίποτα το επικό ή το μεγαλειώδες- τίποτα τέλος πάντων που θα συναντούσαμε σε ένα σχολικό εγχειρίδιο Ιστορίας. Και όμως ο αναγνώστης έχει διαρκώς την αίσθηση πως ό,τι διαβάζει τον αφορά· πως αναφέρεται σε γεγονότα και περιόδους για τις οποίες έχει μεν μια γενική γνώση, αλλά για τη μεγάλη, την απρόσωπη κλίμακα των γεγονότων.

Μέσα από την οικογενειακή ιστορία του Παναγιώτη αισθανόμαστε ότι έχουμε έναν «δικό μας» άνθρωπο που τα έχει περάσει όλα αυτά. Θα μπορούσαν οι πρωταγωνιστές να είναι δικοί μας πρόγονοι. Έχουν χαρακτήρα και δεν αφομοιώνονται σαν δισδιάστατοι ήρωες από τα πολιτικά γεγονότα που καθορίζουν τις ζωές τους. Με τη ματιά του συγγραφέα φτάνουν σε εμάς αρκετά ατελείς, αμφιλεγόμενοι και αδύναμοι. Το προσωπικό τους δράμα λειτουργεί ως φακός για το συλλογικό, καθώς μέσα από τον δικό τους αγώνα επιβίωσης παρακολουθούμε την Ελλάδα να προσπαθεί να βρει τη σύγχρονη ταυτότητά της, κουβαλώντας τις ξεχαρβαλωμένες οθωμανικές και βαλκανικές της ρίζες.

Για τον συστηματικό αναγνώστη της Ιστορίας, το βιβλίο θα αποτελέσει έκπληξη. Ο συγγραφέας μάς ζητά να αφεθούμε σε μια ρέουσα αφήγηση και να τον εμπιστευτούμε: Δεν στηρίζει κάθε τι που λέει στην υπάρχουσα βιβλιογραφία, δεν παραθέτει θεωρητικές αναφορές για τις ερμηνείες που δίνει και δεν διστάζει να επικαλεστεί το ένστικτό του για να συμπληρώσει με λογικές προσεγγίσεις στοιχεία που του λείπουν. Είναι όμως ιστορικός και αυτό εξασφαλίζει στο μικρής έκτασης βιβλίο επιστημονικές αρετές που δεν κρύβονται στον λογοτεχνικό ρυθμό που σκόπιμα το κρατά μακριά από το δοκίμιο.

Παράλληλα με την πραγμάτευση του θέματός της η Επιβίωση λειτουργεί σαν ένα «making of» ενός ιστορικού βιβλίου, σαν ένα ημερολόγιο έρευνας και προσωπικής αναρώτησης ενός συγγραφέα που, όπως όλοι οι συγγραφείς ιστορικών μελετών, έρχεται συνέχεια αντιμέτωπος με τις ελλείψεις και τις ανεπάρκειες της επιδιωκόμενης τεκμηρίωσης.

Ο Καραγιαννόπουλος δεν κρύβει τις ερευνητικές του αμφιβολίες, αλλά τις κάνει μέρος του δικού του χρονικού αναζήτησης και συγγραφής, όπως ένας αρχιτέκτονας θα διάλεγε για το οικοδόμημά του έναν εμφανή σκελετό. Έτσι, καθώς διαβάζουμε τις σκέψεις του για τη μία ή την άλλη πτυχή της ζωής των λαϊκών πρωταγωνιστών του βιβλίου κατανοούμε ότι το πραγματικό κέρδος του να σκέφτεται κανείς ιστορικά δεν είναι οι βεβαιότητες αλλά τα ερωτήματα που συναντά.

Η Επιβίωση έχει να πει πολλά τόσο για τα ερευνητικά της αντικείμενα όσο και για το πώς μπορεί ένα ιστορικό βιβλίο να είναι άμεσο και ευανάγνωστο έχοντας απαλλαγεί από το άγχος της ακαδημαϊκής καταξίωσης. Φαίνεται απλό αλλά δεν είναι.