Ο Τελευταίος Ήρωας: Η πορεία του Α. Παναγούλη προς την αθανασία γράφει Ιστορία

Δύσκολα θα βρει κάποιος ιστορική εποχή χωρίς τον ήρωά της – ακόμη και αν θέλει να βάλει τον χαρακτηρισμό εντός εισαγωγικών. Πώς όμως μπαίνουν οι ήρωες στο βάθρο τους; Ανοίγουν τον δρόμο με τα κατορθώματά τους που φωτίζονται σε σχέση και με τις συνθήκες; Ναι, αλλά πίσω από την προφανή αυτή διαδικασία εξελίσσεται μια άλλη: η δημιουργία της ηρωικής διάστασης και το χτίσιμο του ηρωικού προφίλ. Κι αυτό δεν μπορεί να το κάνει κάποιος από μόνος του.

Για να είμαστε ακριβείς, πίσω από την ανάδειξη κάθε ήρωα υπάρχει ένα ολόκληρο σύμπαν ιστορικών παραμέτρων: πολιτικά γεγονότα, κοινωνικές και πολιτισμικές επιρροές, εμπρόθετη δράση των ανθρώπων, ιδεολογικές συγκρούσεις, μηχανισμοί συγκρότησης της συλλογικής μνήμης και άλλα πολλά που όλα τους αλλάζουν από εποχή σε εποχή.

Σε αυτόν τον κυκεώνα πληροφοριών βούτηξε ο ιστορικός Δημήτρις Γαρρής για να ερευνήσει την περίπτωση του Αλέκου Παναγούλη – του «Τελευταίου Ήρωα» όπως είναι ο τίτλος του βιβλίο, που αποτελεί τον καρπό της μελέτης του και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο. Ο άνθρωπος που στα 1968 σχεδίασε και εκτέλεσε την απόπειρα κατά της ζωής του δικτάτορα Παπαδόπουλου βασανίστηκε και φυλακίστηκε για πέντε χρόνια. Η ιστορία της ηρωοποίησής του ξεκινά βασικά μετά την αποφυλάκισή του, το 1973, και κουφώνεται μετά τον θάνατό του, δηλαδή από το 1976 και μετά.

Η μελέτη του Δ. Γαρρή, της οποίας ο υπότιτλος είναι «Η συγκρότηση της μνήμης του Αλέκου Παναγούλη (1968-1981)», παρακολουθεί την πορεία του συμβόλου «Παναγούλης» στη δημόσια σφαίρα: στον Τύπο, στις εκδηλώσεις μνήμης, στις μαρτυρίες, στη Βουλή, στις ειδικές εκδόσεις για τον «Αλέκο» της αντιδικτατορικής πάλης. Ομαδοποιεί και αθροίζει τις επιμέρους πληροφορίες για να παρατηρήσει και να καταγράψει τις μηχανικές μέσα από τις οποίες ο Παναγούλης έγινε αυτό που είναι σήμερα για τη συλλογική μνήμη.

Η προηγούμενη και η προπαρασκευαστική της ενέργειας δράση του, τα χρόνια στη φυλακή, η απελευθέρωση και η ενασχόληση με την πολιτική, ο έρωτας με τη διάσημη Φαλάτσι που ήρθε για να του πάρει συνέντευξη, ο θάνατός του – όλα θυμίζουν μυθιστόρημα με έναν μόνο κεντρικό «ήρωα». Ειδικά ο θάνατός του, ο οποίος στάθηκε το βασικό ηρωοποιητικό γεγονός για τον Παναγούλη αποδόθηκε σε τροχαίο ατύχημα που πολλοί αμφισβήτησαν και αμφισβητούν, ενώ η σχετική καχυποψία απέναντι στα επισήμως ανακοινωθέντα είναι ορατή ακόμη και σήμερα.

Τη στιγμή του θανάτου του, ο Παναγούλης είχε ξεκινήσει να δημοσιεύει τα αρχεία της ΕΣΑ που, σύμφωνα με εκτιμήσεις της εποχής, πιθανότατα έθιγαν την υπόληψη αρκετών από τα μέλη των κυβερνήσεων Καραμανλή καθώς θα αποδείκνυαν τη συνεργασία τους με τη Χούντα και την ελλιπή αποχουντοποίηση του ελληνικού κράτους. Αυτό το πολιτικό πλαίσιο, η εξαιρετική δημοφιλία των υποψιών δολοφονίας και ο ρόλος τους στην ηρωοποίηση δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια συνωμοσιολογική αναψηλάφιση.

Όμως ο συγγραφέας μένει μακριά από τον κίνδυνο, κρατά επιδέξια το τιμόνι της αφήγησης και αξιοποιεί όλη τη σχετική συζήτηση για να παρατηρήσει πώς συγκροτήθηκε η ηρωική μνήμη του Αλέκου Παναγούλη χωρίς ποτέ να έρθει πιο κοντά από ό,τι πρέπει στον ήρωά του.        

Περπατώντας στην ερευνητική διαδρομή της εγκόσμιας και της μετά θάνατον ζωής του Παναγούλη παρακολουθούμε τις αναρωτήσεις του ιστορικού και τον τρόπο με τον οποίο η περιέργειά του τον οδήγησε σε κάθε επόμενο στάδιο της έρευνας. Η παρουσία των ειλικρινών αποριών του χαρίζει στο κείμενο λογοτεχνικές αρετές που εμπλέκουν σε ενεργητική και -μάλλον ασυνήθιστο για βιβλίο ιστορίας- συναισθηματική ανάγνωση. Είναι ο «Τελευταίος Ήρωας», εκτός από μια καταγραφή της πορείας του Παναγούλη προς την αθανασία και ένα χρονικό της καταβύθισης του ίδιου του συγγραφέα στην Ιστορία;

Θεωρώ πως ναι. Το βιβλίο είναι γραμμένο με συγγραφικό «θράσος» και μοιάζει με μια ιστορική δοκιμή που αποτελεί κατάλληλο ανάγνωσμα για όσους ενδιαφέρονται ενεργά όχι μόνο για τη μεταπολιτευτική μας ιστορία, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο γεννιούνται και απαντώνται τα ιστορικά ερωτήματα, καθώς και, τελικά, για τον τρόπο με τον οποίο παράγονται οι ιστορικές μελέτες.

 Ακούστε εδώ το σχετικό podcast, στο οποίο μιλά ο συγγραφέας.