Το χαμάμ, ο μεντρεσές και η Ανατολή στην Αθήνα

Η ιστορική περίοδος που επιμένουμε πιο πολύ απ’ όλες να αγνοούμε, να κάνουμε σαν να μην υπήρξε, είναι –όσο και αν το αρνούνται οι θιασώτες του περίφημου «ανήκουμε στη Δύση»– και εκείνη που μας διαμόρφωσε στον μεγαλύτερο βαθμό. Έλα στα σχόλια να διαφωνήσουμε όσο θες, αφού όμως πρώτα μας ακολουθήσεις σε μια βόλτα στην οθωμανική κληρονομιά της Αθήνας.

Το παλαιότερο σπίτι της Αθήνας

Επισήμως λέγεται Αρχοντικό Μπενιζέλου, βρίσκεται στο 96 της οδού Αδριανού στην Πλάκα, και υπήρξε το πατρικό της Αγίας Φιλοθέης. Αυτό που βλέπεις σήμερα είναι η εκδοχή του που υπήρχε τον 18ο αιώνα, ωστόσο η ιστορία του ξεκινά γύρω στα 1550.

Η αναστήλωσή του, που πραγματοποιήθηκε από την Αποστολή, τον φιλανθρωπικό οργανισμό της Αρχιεπισκοπής Αθηνών, είναι υποδειγματική, η καλύτερη που έχει γίνει μέχρι στιγμής σε μνημείο οθωμανικής αρχιτεκτονικής στην Αθήνα. Το σαχνισί (*) στην πίσω αυλή είναι το μοναδικό που θα δεις στη μικρή μας πόλη, ενώ στο εσωτερικό του αρχοντικού θα δεις χαγιάτια, οντάδες (έναν χειμερινό με τζάκι κι έναν καλοκαιρινό χωρίς), ανώι και κατώι κομπλέ με τα βυζαντινά πιθάρια του, και πολλές επεξηγηματικές πινακίδες σχετικά με την αρχιτεκτονική και την καθημερινότητα της εποχής.

(*) Σαχνισιά λέμε αυτά τα πολύ χαρακτηριστικά κλειστά μπαλκόνια που στηρίζονται πάνω σε ξύλινα δοκάρια. Είναι οι τυπικά οθωμανικοί πρόδρομοι των έρκερ, και τα συναντάμε σε όλα τα Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή. Το όνομά τους είναι περσικό, σημαίνει «θρόνος του βασιλιά», παρόλο που σε αυτά κάθονταν συνήθως οι γυναίκες, για να μπορούν να κοιτάζουν έξω χωρίς να τις βλέπουν.

Το αρχοντικό είναι επισκέψιμο καθημερινά 11.00-20.00 με ελεύθερη είσοδο, και προαιρετική συνεισφορά για την Αποστολή, η οποία διαχειρίζεται σήμερα το Αρχοντικό.

Το χαμάμ

Το λέμε και Λουτρό των Αέρηδων (από το όνομα της γειτονιάς του, την οποία βάφτισαν οι γειτονικοί Αέρηδες) το λέμε και πιο επίσημα Χαμάμ του Αμπίντ Εφέντη.

Η Ιστορία του ξεκινά από τα πρώτα χρόνια της οθωμανικής περιόδου, δεν ξέρουμε ακριβώς πότε, πάντως σίγουρα μετά το 1430 και πριν το 1667, όταν ο περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπί έρχεται στην Αθήνα και το βρίσκει σε πλήρη λειτουργία, γράφοντας ότι είναι «ένα από τα τρία ευχάριστα χαμάμια». Τα άλλα δύο, αν αναρωτιέσαι, δεν επιβίωσαν ως τις μέρες μας, αυτό είναι το μοναδικό –συνέχισε μάλιστα να λειτουργεί κανονικότατα ως χαμάμ μέχρι το 1965, αν ρωτήσεις παλιούς Αθηναίους το έχουν προλάβει.

Σήμερα το χαμάμ είναι μνημείο, ξετυλίγει την Ιστορία του μέσα από την ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, διαδραστική έκθεση του Μουσείου Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού, που μας ξεναγεί στους χώρους και τις τελετουργίες του παραδοσιακού οθωμανικού χαμάμ.

Περισσότερα (και αναλυτικότερα) εδώ - Στο Λουτρό των Αέρηδων ζωντανεύει η άγνωστη Ιστορία της Αθήνας 

Ο Μεντρεσές

Βρίσκεται ακριβώς απέναντι από τους Αέρηδες, και ξεκίνησε πριν από λίγες μέρες να αναστηλώνεται από το Υπουργείο Πολιτισμού, για να πάρει επιτέλους την θέση που του αξίζει ανάμεσα στα οθωμανικά μνημεία της Αθήνας.

Ο Μεντρεσές ήταν το ιεροδιδασκαλείο, ή αλλιώς η θεολογική, φιλολογική και φιλοσοφική σχολή των μουσουλμάνων της Αθήνας, που λειτούργησε από το 1721 μέχρι την Επανάσταση και την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Τότε ήταν που μετατράπηκε σε φυλακή, στο προαύλιο της οποίας δέσποζε ο περίφημος πλάτανος της φράσης «χαιρέτα μου τον πλάτανο», η οποία βγήκε επειδή στα κλαδιά του κρεμούσαν τους θανατοποινίτες.

Το τζαμί Τζισταράκη

Εννέα τζαμιά είχε συνολικά η Αθήνα τω καιρώ εκείνω, δύο επιβίωσαν ως σήμερα, κι αυτά χωρίς τους μιναρέδες τους. Το διασημότερο εκ των δύο, εκείνο που στολίζει την Πλατεία στο Μοναστηράκι, χτίστηκε το 1759 από τον καθόλου συμπαθή βοεβόδα της Αθήνας Μουσταφά Αγά Τζισταράκη, ο οποίος του χάρισε και ένα από τα δύο ονόματά του –το άλλο ήταν Τζαμί του Κάτω Παζαριού.

Ο Τζισταράκης δεν μακροημέρευσε στο αξίωμά του: Τον καθαίρεσε ο ίδιος ο Σουλτάνος, επειδή παραβίασε το οθωμανικό φιρμάνι που απαγόρευε οποιαδήποτε παρέμβαση στα αρχαία μνημεία της Αθήνας, για να φέρει έναν από τους κίονες του Ολυμπίου Διός στο τζαμί του. Το συγκεκριμένο φιρμάνι οι Οθωμανοί το έπαιρναν πολύ στα σοβαρά, καθότι θεωρούσαν πως οποιαδήποτε μετακίνηση ή καταστροφή αρχαίου μνημείου απελευθέρωνε συμφορές από τα βάθη της γης. Αυτό που έκανε ο Τζισταράκης, ας πούμε, έφερε επιδημία πανούκλας στην πόλη, δεν είναι να παίζει κανείς με αυτά τα πράγματα.

Μετά την Επανάσταση, το τζαμί έγινε διαδοχικά φυλακή, στρατώνας και αποθήκη. Σήμερα στεγάζει ένα από τα παραρτήματα του Μουσείου Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού. 

Το Φετιχιέ Τζαμί

Μπορεί σήμερα γνωστότερο να είναι το άλλο, ωστόσο αυτό εδώ είναι το παλαιότερο, μεγαλύτερο και σημαντικότερο τζαμί της οθωμανικής Αθήνας. Χτισμένο το 1458, άμα τη εμφανίσει του Μωάμεθ του Πορθητή στην Αθήνα, το Τζαμί του Πορθητή (όπως είναι η μετάφραση του ονόματός του) γνωστό και ως Τζαμί του Σταροπάζαρου, είναι μοναδικό στην Ελλάδα, καθότι ο αρχιτεκτονικός του τύπος είναι ίδιος με εκείνον του περίφημου Μπλε Τζαμιού της Κωνσταντινούπολης –σε μικρογραφία, αλλά πάντως ίδιος.

Χτισμένο επάνω στα (ορατά μέχρι σήμερα) απομεινάρια τρίκλιτης μεσοβυζαντινής βασιλικής, η οποία ήταν με τη σειρά της χτισμένη επάνω σε αρχαίο ναό, το τζαμί χρησιμοποιήθηκε ως στρατώνας, σιταποθήκη και αποθήκη αρχαιοτήτων στη νεόκοπη πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους.

Σήμερα φιλοξενεί εκθέσεις και εκδηλώσεις, και είναι επισκέψιμο μόνο Τετάρτη και Κυριακή 8.00-15.00.