Και τι είναι, τέλος πάντων, οι Αέρηδες;

Πόσα ονόματα μπορεί να έχει ένα μνημείο; Τόσα που θα ζήλευε και διπλός πράκτορας. Πύργος των Ανέμων, των Αέρηδων, Ωρολόγιο του Κυρρήστου, του Ανδρόνικου, Τεκές των Δερβίσηδων. Αέρηδες, σκέτο, για τους φίλους.

Ένας πύργος ολόλευκος, 12 μέτρα ύψος, φτιαγμένος από πεντελικό μάρμαρο, στέκεται από τις αρχές του 1ου αιώνα π.Χ. στην άκρη της Ρωμαϊκής Αγοράς, φύλακας άγγελός της. Δεν είναι τυχαία μια από τις πιο συνηθισμένες απαντήσεις στην ερώτηση «ποιο είναι το πιο αγαπημένο σου μνημείο στην Αθήνα;». τα βράδια φωτίζεται μαγικά, τη μέρα λαμπυρίζει στο φως του ήλιου.

Το ποιος είναι ποιος του Πύργου των Ανέμων

Αριστερά ο Ζέφυρος, δεξιά ο Λίβας

Στις οκτώ πλευρές του πύργου απεικονίζονται οι αρχαίοι άνεμοι, ο καθένας στην κατεύθυνση από την οποία φυσάει: Ο Βορέας, αυτός που σήμερα λέμε Τραμουντάνα, γέροντας με βαριά ρούχα (κρύο, το πιάνεις) φυσάει μέσα από ένα κοχύλι. Ο Καικίας, ο Γραίγος που έρχεται από τα βορειοανατολικά, αδειάζει ένα πανέρι γεμάτο χαλάζι (είναι αυτός που μοιάζει σαν να κρατάει ασπίδα, ασκός είναι όμως, μην ξεγελιέσαι, δεν πάει στη μάχη).

Να σας συστήσουμε τον Εύρο

Ο Απηλιώτης, ο Λεβάντες δηλαδή, νεαρός, κρατά καρπούς και σιτηρά. Ο Εύρος, ο δικός μας Σιρόκος, είναι κι αυτός γέροντας, τυλιγμένος στον μανδύα του. Ο Νότος, ή Όστρια, νεαρός, αναποδογυρίζει μια υδρία (επειδή φέρνει βροχή). Ο Λιψ, ο Λίβας δηλαδή, Γαρμπής που λέμε σήμερα, κρατά το διακοσμητικό της πρύμνης ενός πλοίου, καθότι άνεμος ούριος, ευνοϊκός για τα πλοία που επιστρέφουν στο λιμάνι του Πειραιά.

Παιδιά, από δω ο Σκίρων

Ο Ζέφυρος, ο Πουνέντης μας, ο πιο ωραίος απ’ όλους, σκορπίζει γύρω του λουλούδια. Και ο Σκίρων, ο Μαΐστρος, κρατά ένα αναποδογυρισμένο δοχείο, θα μπορούσε να σκορπίζει σκόνη ή στάχτη.

Είχε ο Αίολος ναούς;

Όχι, δεν είχε. Για την ακρίβεια, ο Αίολος για τους αρχαίους Έλληνες δεν ήταν θεός (για τους Ρωμαίους ήταν, εξ ου και η συχνή παρανόηση). Ήταν απλά ο… ταμίας που ανοιγόκλεινε τον ασκό ανάλογα με τις διαθέσεις του Δία, από τον οποίο έπαιρνε εντολές. Ωστόσο, αυτό καθόλου δεν εμπόδισε τον Κυριακό Αγκωνίτη (*) το 1436 που ήρθε στην Αθήνα να περιγράψει τον Πύργο των Ανέμων ως Ναό του Αιόλου, ούτε το σύγχρονο ελληνικό κράτος να ονομάσει Αιόλου έναν από τους πρώτους δρόμους που χάραξε, επειδή ξεκινούσε από εδώ.

(*) Ενθουσιώδη περιηγητή από την Ανκόνα της σημερινής Ιταλίας και πρωτεργάτη της σύγχρονης αρχαιολογίας, στον οποίο χρωστάμε μεταξύ άλλων την πρώτη περιγραφή του Παρθενώνα ως αρχαίου ναού.

Τι ήταν λοιπόν οι Αέρηδες;

Έργο του αστρονόμου Ανδρόνικου από την Κύρρο της Μακεδονίας –εξ ου και τα δύο ονόματα, Ωρολόγιο του Ανδρόνικου ή του Κυρρήστου– χρησίμευε καταρχάς ως μετεωρολογικός σταθμός, με έναν ορειχάλκινο ανεμοδείκτη στην κορυφή του που είχε τη μορφή ενός Τρίτωνα, και ο οποίος δεν υπάρχει πια. Έχει όμως κι άλλο: Κάτω από κάθε άνεμο, εγχάρακτες ακτίνες έφτιαχναν και από ένα ηλιακό ρολόι, ενώ στο εσωτερικό του λειτουργούσε κι ένα ακόμα ρολόι, υδραυλικό αυτή την φορά.

Πολλούς αιώνες αργότερα, κατά την παλαιοχριστανική εποχή, ο πύργος μετατράπηκε σε εκκλησία, ή βαπτιστήριο κάποιας γειτονικής εκκλησίας, ενώ έξω από την βορειοανατολική του είσοδο απλωνόταν χριστιανικό νεκροταφείο. Τον 18ο αιώνα έγινε τεκές των Δερβίσηδων, κι αυτό δεν είναι αυτό που νομίζεις, μουσουλμανικό μοναστήρι πάει να πει. Υπάρχει μάλιστα και μια ιστορία, που λέει πως ήταν το τάγμα των Δερβίσηδων που έσωσε τον πύργο από τα νύχια του Έλγιν, ο οποίος ήθελε να τον σηκώσει και να τον στείλει πακέτο στη Βρετανία, όπως έκανε με τα γλυπτά του Παρθενώνα.

Και το Λουτρό των Αέρηδων;

Δεν έχει καμία σχέση με τον Πύργο. Πήρε το όνομά του από τη γειτονιά –η οποία με την σειρά της το πήρε, βέβαια, από τον Πύργο– και είναι το μοναδικό από τα τρία χαμάμ της Αθήνας που επιβίωσαν ως τις μέρες μας. Σήμερα είναι επισκέψιμο (και πολύ ενδιαφέρον) μνημείο, με την βιωματική και εικονική έκθεση Στο Λουτρό: Ένα ταξίδι στο σώμα και την ψυχή, που περιγράφει μέσα από βιντεοπροβολές στους τοίχους και ηχητικά εφέ σαν τον ήχο του νερού, το βουητό των συζητήσεων και τα βήματα από ξύλινα τσόκαρα πάνω στο μάρμαρο, την Ιστορία και την κουλτούρα των ανατολίτικων χαμάμ. Το βρίσκεις στην οδό Κυρρήστου 8, λίγα μέτρα μακριά από τον Πύργο των Αέρηδων.

Περισσότερα εδώ - Στο Λουτρό των Αέρηδων ζωντανεύει η άγνωστη Ιστορία της Αθήνας