Πού βρίσκονται τα καταφύγια στην Αθήνα;

Δεν είναι ότι θέλουμε να σε τρομάξουμε, αλλά μακριά από μας τον πόλεμο αυτή τη στιγμή δεν τον λες, και η εξωτερική μας πολιτική είναι ως συνήθως με την πλευρά που δεν θα έπρεπε να είναι. Ελπίζουμε κι ευχόμαστε να μην μας χρειαστούν ποτέ, αλλά για καλό και για κακό εσύ κάνε ένα bookmark αυτήν εδώ τη σελίδα.

Σύμφωνα με στοιχεία που συγκεντρώνει ο ερευνητής Κωνσταντίνος Κυρίμης στα βιβλία του «Τα καταφύγια της Αθήνας», η πρωτεύουσα και η ευρύτερη Αττική διαθέτουν σημαντικό αριθμό υπόγειων καταφυγίων που κατασκευάστηκαν κυρίως κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Πολλά από αυτά σώζονται μέχρι σήμερα, άλλοτε σε καλή κατάσταση και άλλοτε εγκαταλελειμμένα, διάσπαρτα κάτω από δρόμους, λόφους και δημόσια κτίρια.

Η κατανομή των καταφυγίων στην Αττική

Σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές, στην Αττική υπήρχαν περίπου 200 δημόσια καταφύγια που δημιουργήθηκαν την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αρκετά από αυτά βρίσκονται σε στρατηγικά σημεία της πόλης, όπως ο Λυκαβηττός, ο Αρδηττός και το Πολύγωνο.

Στον Πειραιά, υπόγειοι χώροι προστασίας έχουν εντοπιστεί στον Προφήτη Ηλία, την Καστέλα και τη Δραπετσώνα.

Τα νότια προάστια διαθέτουν καταφύγια στο Ελληνικό, τη Βούλα και τη Γλυφάδα, ενώ στα βόρεια προάστια υπάρχουν αντίστοιχες εγκαταστάσεις στην Κηφισιά, του Παπάγου και το Ψυχικό. Παράλληλα, καταγεγραμμένα καταφύγια υπάρχουν και στο Σούνιο και τη Ραφήνα.

Ανάμεσα στα πιο γνωστά υπόγεια καταφύγια της πόλης συγκαταλέγονται εκείνα που βρίσκονται στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία, στο Μέγαρο της Εθνικής Ασφαλιστικής, στην Τράπεζα της Ελλάδος, στο Μετοχικό Ταμείο Στρατού και στο υπόγειο του Μεγάρου του Αρείου Πάγου.

Το ιστορικό καταφύγιο της οδού Κοραή

Στην οδό Κοραή 4, στο κτήριο της Εθνικής Ασφαλιστικής, βρίσκεται ένα από τα πιο γνωστά αντιαεροπορικά καταφύγια της Αθήνας.

Το καταφύγιο σχεδιάστηκε από τους μηχανικούς Ε. Κριεζή και Α. Μεταξά και θεωρούνταν ιδιαίτερα προηγμένο για την εποχή του. Ο υπόγειος χώρος εκτείνεται σε δύο επίπεδα, περίπου έξι μέτρα κάτω από την επιφάνεια, και ήταν εξοπλισμένος με μεταλλικές αεροστεγείς πόρτες γερμανικής κατασκευής.

Κατά την περίοδο της Κατοχής, το μέγαρο επιτάχθηκε από τις γερμανικές δυνάμεις και η Kommandatur μετέτρεψε τα υπόγεια σε φυλακές. Εκατοντάδες Έλληνες κρατήθηκαν εκεί, αφήνοντας χαραγμένα στους τοίχους ονόματα, μηνύματα και ημερομηνίες. Οι επιγραφές αυτές σώζονται μέχρι σήμερα ως συγκλονιστική ιστορική μαρτυρία.

Το στρατιωτικό καταφύγιο του Λυκαβηττού

Ένα από τα σημαντικότερα καταφύγια της Αθήνας βρίσκεται στον Λυκαβηττό, κοντά στην εκκλησία των Αγίων Ισιδώρων. Κατασκευάστηκε γύρω στο 1936, πριν από τον πόλεμο του 1940, εκτείνεται σε βάθος περίπου 100 μέτρων μέσα στο βράχο και διαθέτει δύο ξεχωριστές εισόδους.

Σε αντίθεση με το εγκαταλειμμένο καταφύγιο του Αρδηττού, αυτό του Λυκαβηττού διατηρείται σε καλή κατάσταση. Οι χώροι είναι φρεσκοβαμμένοι και διαθέτουν ηλεκτρικό ρεύμα, τουαλέτες και λουτρά. Στο εσωτερικό υπάρχουν δύο μεγάλες αίθουσες, πολλοί διάδρομοι, θέσεις πολυβολείων λαξευμένες στο βράχο, αποθηκευτικοί χώροι, συστήματα εξαερισμού και δεξαμενές νερού.

Το 1936 ή 1937 εγκαταστάθηκε εκεί η Υπηρεσία Επιτήρησης Συναγερμού Αέρος Θαλάσσης και ο Σταθμός Ασυρμάτου του Πολεμικού Ναυτικού. Κατά τον πόλεμο του 1940, στην κεντρική αίθουσα στεγάστηκε το Αρχηγείο Αντιαεροπορικής Άμυνας. Σήμερα ο χώρος ανήκει στην υπηρεσία Πολιτικής Σχεδίασης Εκτάκτων Αναγκών του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη.

Το καταφύγιο του Αρδηττού

Σημαντική ιστορία έχει και το καταφύγιο του Αρδηττού: Κατά την περίοδο της Κατοχής επιτάχθηκε από τα γερμανικά στρατεύματα, ενώ μετά την απελευθέρωση χρησιμοποιήθηκε ως ορμητήριο αντιστασιακών ομάδων. Αργότερα, επί βασιλείας Παύλου, λειτούργησε ως βασιλικό καταφύγιο, γεγονός που τροφοδότησε τον αστικό μύθο ότι συνδεόταν υπόγεια με τα βασιλικά ανάκτορα.

Καταφύγια στην Κυψέλη και τα νότια προάστια

Στην Κυψέλη, στη συμβολή των οδών Πιπίνου και Επτανήσων, υπάρχει υπόγειο καταφύγιο σε πολυκατοικία που κατασκευάστηκε το 1938, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Λεωνίδα Μπόνη. Το καταφύγιο έχει χωρητικότητα 63 ατόμων και περιλαμβάνει κεντρική αίθουσα, δύο τουαλέτες, κουζίνα, πλυσταριό και βοηθητικούς χώρους.

Στις εγκαταστάσεις του ΠΙΚΠΑ στη Βούλα βρίσκεται ένα από τα καλύτερα διατηρημένα καταφύγια της Αττικής, με διπλή είσοδο και έξοδο, οκτώ δωμάτια και δύο θέσεις πολυβόλων. Τα τοιχώματά του είναι λιθόκτιστα με αψιδωτή οροφή από οπλισμένο σκυρόδεμα. Κοντά στην έξοδο υπάρχει τριπλή δεξαμενή νερού, ενώ διατηρούνται ίχνη ηλεκτρικών και υδραυλικών εγκαταστάσεων.

Στη Γλυφάδα υπάρχει δίδυμο καταφύγιο της ίδιας εποχής, σχεδόν πανομοιότυπο με εκείνο της Βούλας αλλά ελαφρώς μεγαλύτερο. Σήμερα βρίσκεται σε κατάσταση εγκατάλειψης.

Το οχυρό της Ραφήνας

Στον λόφο Παναγίτσα της Ραφήνας, νοτιοδυτικά από το κέντρο της πόλης, οι γερμανικές δυνάμεις κατασκεύασαν την 1η Μαΐου 1941 εκτεταμένα οχυρωματικά έργα για την επιτήρηση του λιμανιού. Το σύμπλεγμα περιλάμβανε θέσεις πυροβόλων, αποθήκες, δεξαμενές, ορύγματα και υπόγειες στοές.

Οι Γερμανοί αποχώρησαν στις 12 Οκτωβρίου 1944, αφού προηγουμένως ανατίναξαν μεγάλο μέρος των εγκαταστάσεων. Παρά την καταστροφή, σώζονται μέχρι σήμερα τάφροι, φυλάκια, οχυρωματικά έργα και το υπόγειο καταφύγιο με τις τσιμεντένιες στοές του σχεδόν ανέπαφες, αποτελώντας σημαντικό δείγμα υπόγειας οχυρωματικής αρχιτεκτονικής.

Τα καταφύγια του Πειραιά

Στη Δραπετσώνα, απέναντι από τις δεξαμενές του Βασιλειάδη και δίπλα στην Πυροσβεστική, υπάρχει εκτεταμένο σύμπλεγμα υπόγειων στοών με την επιγραφή «ΚΑΤΑΦ. 2 3». Το καταφύγιο αποτελείται από δύο παράλληλες βασικές στοές που συνδέονται με μικρότερες κάθετες, ορισμένες από τις οποίες καταλήγουν σε βράχο. Οι γαλαρίες είναι λαξευμένες σε βράχο, ενώ σε αρκετά σημεία τμήματα της οροφής έχουν καταπέσει, καθιστώντας την πρόσβαση επικίνδυνη.

Πιθανολογείται ότι για την κατασκευή του αρχικά αξιοποιήθηκαν παλιές στοές λατομείου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, επί καθεστώτος Μεταξά, το καταφύγιο ανακατασκευάστηκε με επένδυση οπλισμένου σκυροδέματος και εξοπλίστηκε με φωτισμό και εγκαταστάσεις ύδρευσης.

Στην Καστέλα υπάρχει ένα ιδιαίτερο διώροφο καταφύγιο, χτισμένο στα πρανή ενός υψώματος. Το καταφύγιο λειτουργεί ταυτόχρονα ως ισόγειο και υπόγειο και διαθέτει ηλεκτροδότηση, υδραυλικές εγκαταστάσεις, βρύσες και τουαλέτες, αν και σήμερα βρίσκονται σε κακή κατάσταση. Σκάλες συνδέουν τα δύο επίπεδα και τους βοηθητικούς χώρους.

Στον λόφο του Προφήτη Ηλία, τέλος, υπάρχει μικρότερο αντιαεροπορικό καταφύγιο με λιθόκτιστα τοιχώματα και τοξωτή οροφή από σκυρόδεμα. Περίπου 50 σκαλοπάτια οδηγούν 10 έως 12 μέτρα κάτω από την επιφάνεια, σε υπόγειους διαδρόμους όπου δεν σώζονται πλέον εγκαταστάσεις.

Η σημερινή κατάσταση των καταφυγίων

Σύμφωνα με εκτιμήσεις που είχαν γίνει το 1999, περίπου 200 δημόσια καταφύγια σώζονταν σε ολόκληρη την Ελλάδα, με τα περισσότερα να βρίσκονται σε κατάσταση σημαντικής φθοράς. Αρκετές πολυκατοικίες στο κέντρο της Αθήνας έχουν επίσης το δικό τους καταφύγιο, σε περισσότερο ή λιγότερο καλή κατάσταση.

Εδώ ένα podcast στο οποίο ο ερευνητής Παναγιώτης Κυρίμης μας είχε μιλήσει για τα κρυμμένα καταφύγια της Αθήνας.