Τα ποτάμια της Αθήνας και οι ιστορίες τους

Το ήξερες ότι κάτω από τη Μιχαλακοπούλου, τη Βασιλέως Κωνσταντίνου και τη Λεωφόρο Κηφισού ρέουν ακόμη ποτάμια; Η Αθήνα δεν ήταν ποτέ μια «ξηρή» πόλη, απλώς σκέπασε τα νερά της.

Διαβάζουμε την ιστορία των ποταμών που χάθηκαν κάτω από την άσφαλτο και ανακαλύπτουμε τι μας λένε σήμερα.

Γιατί ο Κηφισός, ο Ιλισός και ο Ηριδανός δεν είναι μόνο γεωγραφικές αναφορές, αλλά ζωντανά κεφάλαια της ιστορίας της πρωτεύουσας. Ποτάμια που λατρεύτηκαν, διευθετήθηκαν, καλύφθηκαν και τελικά ξεχάστηκαν.

Κηφισός: Από ιερός ποταμός της Αττικής σε τεχνικό αγωγό της σύγχρονης πόλης

Ο Κηφισός, σύμφωνα με το ΕΜΠ, υπήρξε από την αρχαιότητα ο σημαντικότερος ποταμός της Αττικής και μέχρι σήμερα παραμένει ο βασικός αποδέκτης των ομβρίων του Λεκανοπεδίου, παροχετεύοντας περίπου το 70% των υδάτων του. Η πορεία του μέσα στον χρόνο αντικατοπτρίζει τη μεταμόρφωση της ίδιας της Αθήνας. Στην αρχαιότητα, η εύφορη πεδιάδα του κάτω ρου, στον Φαληρικό Όρμο, διαμορφώθηκε από τις προσχώσεις του ποταμού, ενώ η «διάβαση του Κηφισού» αποτελούσε κομβικό σημείο στην επικοινωνία της πόλης με το επίνειό της. Τα νερά του αξιοποιούνταν για άρδευση και καλλιέργεια, ενώ η θεοποίησή του και τα ιερά που εντοπίστηκαν κοντά στην αρχαία κοίτη μαρτυρούν τον σεβασμό και τη συμβολική σημασία που είχε για τους κατοίκους της περιοχής.

Ο ποταμός είχε αξιοποιηθεί για πρώτη φορά στην εποχή του Αδριανού, όταν κατά μήκος του κατασκευάστηκε επί ρωμαϊκών χρόνων το πρώτο οργανωμένο υδρευτικό σύστημα για την Αθήνα. Η δεξαμενή ενισχυόταν από διάφορα ρέματα του Πεντελικού και της Πάρνηθας, με αφετηρία τη ζώνη δεξαμενής στη σημερινή Νέα Πεντέλη και διέλευση από το Χαλάνδρι, τον Κοκκιναρά (Κηφισιά) και το Μονομάτι (Τατόι). Η έξοδος υδραγωγείου βρισκόταν στη σημερινή Πλατεία Δεξαμενής στο Κολωνάκι.

Με τη ραγδαία αστικοποίηση του 20ού αιώνα, ο χαρακτήρας του ποταμού άλλαξε δραστικά. Η κοίτη του περιορίστηκε, τμήματά του μπαζώθηκαν ή καλύφθηκαν, ενώ μεγάλα υδραυλικά και οδικά έργα –με πιο χαρακτηριστική την κατασκευή της λεωφόρου Κηφισού πάνω από το κλειστό τμήμα του– τον μετέτρεψαν σε αυστηρά τεχνικό αγωγό απορροής. Οι επαναλαμβανόμενες πλημμύρες οδήγησαν σε διαδοχικές αναδιευθετήσεις, με αυξανόμενες παροχές σχεδιασμού και βαριές κατασκευές εγκιβωτισμού, χωρίς πάντοτε να συνοδεύονται από επικαιροποιημένα υδρολογικά δεδομένα.

Σήμερα, αν και σε κάποια τμήματα του διατηρούνται ακόμη φυσικά στοιχεία και αξιόλογη βλάστηση, μεγάλο μέρος του ποταμού ασφυκτιά μέσα στον αστικό ιστό, με υποβαθμισμένη ποιότητα νερού και περιορισμένη οικολογική λειτουργία. Η θέσπιση ζωνών προστασίας τη δεκαετία του 1990 και η δημιουργία Φορέα Διαχείρισης στις αρχές του 2000 αποτέλεσαν σημαντικά θεσμικά βήματα· ωστόσο, η πρόκληση παραμένει η ίδια: να επανενταχθεί ο Κηφισός στην πόλη όχι μόνο ως αντιπλημμυρικό έργο, αλλά ως ζωντανό οικοσύστημα και φυσικός διάδρομος που μπορεί να βελτιώσει το μικροκλίμα και την ποιότητα ζωής.

Ηριδανός: Το ποτάμι που κυλά ακόμη κάτω από το κέντρο της Αθήνας

Ο Ηριδανός, όπως διαβάζουμε εδώ, ήταν ο τρίτος σε μέγεθος ποταμός της αρχαίας Αθήνας ως προς τη ροή του νερού. Στην πραγματικότητα επρόκειτο περισσότερο για έναν ορμητικό χείμαρρο, που κατά τους χειμερινούς μήνες ξεπηδούσε από τη νότια πλαγιά του Λυκαβηττού και κατέβαινε με δύναμη προς την κοιλάδα του Κεραμεικού.

Εκεί, ήδη από τους προϊστορικούς χρόνους, οι κάτοικοι του γειτονικού οικισμού έθαβαν τους νεκρούς τους στις όχθες του και στην ελώδη περιοχή που διαμορφωνόταν γύρω του, συνδέοντας από νωρίς το ποτάμι με τον κύκλο της ζωής και του θανάτου.

Η κοίτη του ήταν ασταθής και επιρρεπής σε πλημμύρες. Καταρρακτώδεις βροχές από τους γύρω λόφους -Άρειο Πάγο, Ακρόπολη, Πνύκα - τροφοδοτούσαν ξαφνικά τον χείμαρρο, που συχνά άλλαζε πορεία. Για να τον ελέγξουν, οι Αθηναίοι κατασκεύασαν επανειλημμένα τεχνητά κανάλια. Ήδη από το δεύτερο μισό του 6ου αιώνα π.Χ. τμήματά του υπογειοποιούνται με ειδικούς αγωγούς και συνδέονται με το μεγάλο αποχετευτικό σύστημα της Αγοράς. Με την κατασκευή του Θεμιστόκλειου τείχους το 487 π.Χ., η κοίτη σταθεροποιείται με πλίνθινο τεχνητό κανάλι, ενώ ακολουθούν νέες διευθετήσεις τον 4ο και 3ο αιώνα π.Χ. Η ρωμαϊκή κατάκτηση το 86 π.Χ. καταστρέφει τα έργα, όμως τον 2ο αιώνα μ.Χ. ο Ηριδανός έχει πλέον εγκιβωτιστεί και ρέει σχεδόν εξ ολοκλήρου υπόγεια, δεχόμενος και τα λύματα της πόλης.

Στη σύγχρονη Ελλάδα, το ποτάμι -πλέον περισσότερο ρέμα- κυλά κάτω από την άσφαλτο του ιστορικού κέντρου. Παραμένει ορατό στον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμεικού, όπου η στάθμη διατηρείται στο επίπεδο της κλασικής περιόδου, διασχίζοντας το Θεμιστόκλειο τείχος στην Ιερά Πύλη και συνεχίζοντας προς τον Ιλισό και τον Φαληρικό όρμο. Τμήματά του εκτίθενται επίσης στους σταθμούς Μετρό «Σύνταγμα» και «Μοναστηράκι», υπενθυμίζοντας πως κάτω από τη σύγχρονη Αθήνα επιβιώνει ακόμη ένα κομμάτι της αρχαίας υδάτινης γεωγραφίας της πόλης.

Ιλισός: Το ποτάμι που χάθηκε κάτω από τις λεωφόρους της Αθήνας

Πηγή: Library of Congress

Ο Ιλισός πηγάζει από τις βορειοδυτικές πλαγιές του Υμηττού και καταλήγει στον κόλπο του Φαλήρου, αφού ενωθεί με τον Κηφισό. Όπως διαβάζουμε εδώ, στην αρχαιότητα διέτρεχε τα ανατολικά και νότια τείχη της πόλης, κινούμενος δυτικά και αποστραγγίζοντας τα όμβρια ύδατα από εποχιακά ρέματα που συνέκλιναν στην κοίτη του. Παραπόταμός του διασχίζει το μοναστήρι της Καισαριανής, ενώ το βόρειο σκέλος περνά από το βυζαντινό μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στον Χολαργό. Στην περιοχή αυτή κατασκευάστηκαν υδραγωγεία, σημαντικότερο το Πεισιστράτειο (540–530 π.Χ.), που μετέφερε νερό από τον Υμηττό στο κέντρο της πόλης.

Νοτιότερα, η διαδρομή του αντιστοιχεί σήμερα στις λεωφόρους Μεσογείων, Μιχαλακοπούλου, Βασιλέως Κωνσταντίνου και Καλλιρόης. Περνούσε από το Παναθηναϊκό Στάδιο, όπου υπήρχε τρίτοξο ρωμαϊκό γεφύρι, προσφορά του Ηρώδη Αττικού τον 2ο αι. μ.Χ. Η γέφυρα επιβίωσε έως τον 18ο αιώνα και ανακατασκευάστηκε το 1870 μαζί με το στάδιο, πριν καταστραφεί οριστικά κατά την υπογειοποίηση του ποταμού στα μέσα του 20ού αιώνα.

Κοντά στην Αγία Φωτεινή «του Ιλισού», χτισμένη πάνω σε αρχαίο ιερό της Εκάτης, υπήρχε μέχρι τον 19ο αιώνα το ελώδες «Βατραχονήσι», ανάμεσα σε δύο κλάδους του ποταμού. Η μεγάλη πλημμύρα του 1897 οδήγησε σε εκτροπή της κοίτης προς τα νότια. Στην ίδια περιοχή βρίσκονταν η φημισμένη κρήνη Καλλιρόη και η Εννεάκρουνος του 6ου αι. π.Χ.

Κατά τον 20ό αιώνα, η σταδιακή κάλυψη του Ιλισού -ιδίως μεταξύ 1939 και 1948- τον μετέτρεψε σε υπόγειο αγωγό. Η απόφαση για την υπογειοποίησή του, που εντάχθηκε στα αντιπλημμυρικά έργα της πόλης και χρηματοδοτήθηκε μεταπολεμικά μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ και συνέπεσε με τη ραγδαία αστικοποίηση και την επέκταση των λεωφόρων. Σήμερα, μόνο τμήματα της αρχικής του διαδρομής παραμένουν ακάλυπτα στο Γουδί, στην Καλλιρόη και στην Καλλιθέα, ενώ συνεχίζονται προτάσεις για την επανένταξη του «χαμένου ποταμού» στο σύγχρονο αστικό τοπίο.