Γιατί μας κολλάνε τραγούδια στο μυαλό (και πώς ξεκολλάνε);

Είσαι στο μπάνιο και ξαφνικά τραγουδάς το ρεφρέν ενός κομματιού που έχεις να ακούσεις από το 2007. Περπατάς προς τη δουλειά και τέσσερις νότες επαναλαμβάνονται στο κεφάλι σου επί είκοσι λεπτά. Κάποιος είπε δύο λέξεις που σου θύμισαν έναν στίχο και τώρα, συγχαρητήρια, έχεις αποκτήσει προσωπικό σάουντρακ για όλη την υπόλοιπη μέρα.

Αυτό που σου συμβαίνει έχει επιστημονικό όνομα: involuntary musical imagery, ή εν συντομία INMI. Ελληνιστί θα λέγαμε «ακούσια μουσική αναπαράσταση»: Η εμπειρία κατά την οποία ένα κομμάτι μουσικής παίζει στο μυαλό μας χωρίς να το ανακαλέσουμε συνειδητά. Και πολύ συχνά δεν εμφανίζεται απλώς. Επαναλαμβάνεται. Ξανά. Και ξανά. Και ξανά.

Και γιατί κολλάει αυτό και όχι κάποιο άλλο;

Δεν είναι όλα τα τραγούδια εξίσου ικανά να εγκατασταθούν στον εγκέφαλό σου και να ζήσουν για λίγο εκεί. Παίζουν ρόλο, καταρχάς, η εξοικείωση και η πρόσφατη έκθεση: όσο περισσότερο έχεις ακούσει ένα τραγούδι, και όσο πιο πρόσφατα το άκουσες, τόσο ευκολότερα μπορεί να κάνει την απροειδοποίητη επανεμφάνισή του.

Παίζει επίσης ρόλο η ίδια η μουσική. Μελωδίες σχετικά απλές και εύκολες να αναπαραχθούν νοητικά, αλλά με κάποια μικρή ιδιαιτερότητα που τις κάνει να ξεχωρίζουν, έχουν καλές πιθανότητες να γίνουν επίμονες. Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος θέλει την προβλεψιμότητα ώστε να μπορεί να θυμηθεί μια μελωδία, θέλει όμως και αρκετή έκπληξη για να μη βαρεθεί.

Κι ύστερα υπάρχουν οι συνειρμοί. Μια λέξη, ένα μέρος, ένας άνθρωπος, μια διαφήμιση, ακόμα και μια συγκεκριμένη διάθεση μπορούν να πατήσουν το play στο μυαλό σου. Η έρευνα δείχνει ότι τα earworms έχουν συχνά αναγνωρίσιμο ερέθισμα που τα πυροδοτεί, ακόμα κι αν δεν συνειδητοποιούμε ποιο ήταν αυτό τη στιγμή που ξεκινούν.

Γιατί εμφανίζονται όταν δεν κάνεις τίποτα;

Όπως πιθανότατα έχεις παρατηρήσει, το τραγούδι που κολλάει στο κεφάλι σου δεν διαλέγει συνήθως τη στιγμή που προσπαθείς να λύσεις ένα δύσκολο πρόβλημα. Προτιμά το ντους, το περπάτημα, την οδήγηση, το συμμάζεμα, το χάζεμα του ταβανιού.

Καθόλου τυχαίο. Τα ωτοσκούληκα φαίνεται να ευνοούνται όταν το μυαλό έχει διαθέσιμο χώρο να περιπλανηθεί, σε δραστηριότητες δηλαδή που δεν απαιτούν όλη μας την προσοχή. Μελέτες έχουν συνδέσει την ακούσια μουσική με την κούραση, τη βαρεμάρα και γενικότερα τις στιγμές χαμηλού γνωστικού φορτίου. Όταν ο εγκέφαλος δεν έχει κάτι πιο επείγον να κάνει, ανοίγει μόνος του το Spotify.

Και όχι, αυτό δεν σημαίνει ότι κάτι πάει στραβά. Η ακούσια μουσική στο μυαλό θεωρείται ένα εξαιρετικά συνηθισμένο φαινόμενο της καθημερινής σκέψης, και μάλιστα οι περισσότεροι άνθρωποι δεν βρίσκουν τα earworms ιδιαίτερα ενοχλητικά. Κάποια είναι ουδέτερα, άλλα ακόμα και ευχάριστα.

Μέχρι, βέβαια, να περάσει η δεύτερη ώρα με το ίδιο ρεφρέν.

Ωραία. Και πώς το ξεκολλάμε;

Ένας τρόπος είναι να μην προσπαθήσεις να πολεμήσεις το τραγούδι, αλλά να του δώσεις αυτό που θέλει: να το ακούσεις ολόκληρο. Στις έρευνες για το πώς αντιδρούν οι άνθρωποι στα ωτοσκούληκα, αρκετοί αναφέρουν ότι ακούν επίτηδες το συγκεκριμένο τραγούδι ή το τραγουδούν μέχρι τέλους. Είναι αυτό που οι ερευνητές περιγράφουν ως αναζήτηση ενός είδους «κλεισίματος». Αν το μυαλό έχει κολλήσει σε ένα μικρό απόσπασμα, το να ολοκληρωθεί η μουσική φράση μπορεί, σε ορισμένους ανθρώπους, να βοηθήσει.

Δεύτερη επιλογή: δώσε στον εγκέφαλό σου άλλη δουλειά. Ένα βιβλίο, ένα σταυρόλεξο, μια συζήτηση ή οποιαδήποτε δραστηριότητα απαιτεί αρκετή συγκέντρωση μπορεί να περιορίσει τον διαθέσιμο νοητικό χώρο στον οποίο κάνει πάρτι το τραγούδι. Πειράματα έχουν δείξει ότι όσο αυξάνεται το γνωστικό φορτίο, μειώνεται η πιθανότητα εμφάνισης και η διάρκεια της ακούσιας μουσικής.

Υπάρχει, παραδόξως, και τρίτη λύση: μάσα τσίχλα. Σε πείραμα του University of Reading, όσοι μασούσαν τσίχλα μετά την ακρόαση πιασάρικων τραγουδιών ανέφεραν λιγότερες ανεπιθύμητες μουσικές σκέψεις. Η πιθανή εξήγηση είναι ότι οι κινήσεις της γνάθου παρεμβαίνουν στους μηχανισμούς που χρησιμοποιούμε για να «ακούμε» νοητικά τη μουσική.

Και αν τίποτα από αυτά δεν πιάσει; Μπορείς απλώς να το αφήσεις να υπάρχει. Η προσπάθεια να ξεφορτωθούμε με το ζόρι μια σκέψη συχνά καταφέρνει να στρέψει ακόμα περισσότερο την προσοχή μας επάνω της. Άσε το soundtrack να παίζει στο βάθος και, πιθανότατα, κάποια στιγμή ο εγκέφαλός σου θα βαρεθεί από μόνος του.