Γιατί αλλάζουν χρώμα τα φύλλα το φθινόπωρο;

Όχι πες, υπάρχουν στη φύση ωραιότερα χρώματα από εκείνα του φθινοπώρου; Άσχετα αν συμπαθείς ή όχι τις μεταβατικές περιόδους, αν σου τη σπάει το τέλος του καλοκαιριού και η επιστροφή σε πάσης φύσεως υποχρεώσεις, τα τοπία, σκέτα, ανεξάρτητα από τους συνειρμούς και τις συνδηλώσεις τους, είναι κατά γενική ομολογία μαγικά.

Τι είναι, όμως, αυτό που τα κάνει έτσι; Γιατί αλλάζουν χρώμα/ χρυσαφίζουν/ κοκκινίζουν τα δέντρα το φθινόπωρο; Είμαστε εδώ για να λύσουμε απορίες που δεν ήξερες ότι είχες.

Ελλάδα η χώρα του πράσινου φύλλου

Το πράσινο χρώμα των φύλλων οφείλεται κατά κύριο λόγο στη χλωροφύλλη, τη χρωστική ουσία χάρη στην οποία τα φυτά μπορούν να φωτοσυνθέτουν. Με πολύ απλά λόγια, η χλωροφύλλη απορροφά την ενέργεια του ήλιου και βοηθά το φυτό να τη μετατρέψει σε χημική ενέργεια, χρησιμοποιώντας νερό και διοξείδιο του άνθρακα.

Την άνοιξη και το καλοκαίρι, όταν οι ημέρες είναι μεγάλες και το φως άφθονο, τα δέντρα παράγουν συνεχώς χλωροφύλλη. Κι επειδή αυτή βρίσκεται σε μεγάλες ποσότητες στα φύλλα, το πράσινο χρώμα της καλύπτει οτιδήποτε άλλο υπάρχει από κάτω.

Τι αλλάζει όταν μικραίνουν οι μέρες;

Καθώς πλησιάζει ο χειμώνας, οι ημέρες μικραίνουν και οι θερμοκρασίες αρχίζουν να πέφτουν. Για τα φυλλοβόλα δέντρα αυτό είναι, τρόπον τινά, το μήνυμα ότι ήρθε η ώρα να μπουν σε λειτουργία εξοικονόμησης ενέργειας –κάπως σαν το κινητό σου όταν ξεμένει από μπαταρία– και να περιορίσουν την παραγωγή χλωροφύλλης.

Η χλωροφύλλη που υπάρχει ήδη στα φύλλα διασπάται και, καθώς το πράσινο υποχωρεί, εμφανίζονται χρώματα που υπήρχαν εκεί από πριν αλλά δεν μπορούσαμε να τα δούμε. (Ναι, σωστά το σκέφτεσαι: Ένα μέρος του φθινοπώρου κρύβεται πάντα μέσα στο καλοκαίρι).

Από πού έρχονται τα κίτρινα και τα πορτοκαλί;

Τα κίτρινα και πορτοκαλί χρώματα οφείλονται κυρίως στα καροτενοειδή, χρωστικές ουσίες που υπάρχουν στα φύλλα σε όλη τη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου.

Αν η λέξη σου θυμίζει καρότο, δεν είναι τυχαίο. Στην ίδια μεγάλη οικογένεια χρωστικών ανήκουν ουσίες που δίνουν χαρακτηριστικά κίτρινα, πορτοκαλί και κόκκινα χρώματα σε πολλά φυτά, φρούτα και λαχανικά.

Το καλοκαίρι, η έντονη παρουσία της χλωροφύλλης τα καπελώνει όλα αυτά. Όταν όμως εκείνη αρχίζει να διασπάται, τα καροτενοειδή αποκτούν επιτέλους τη στιγμή τους στο προσκήνιο. Κάπως έτσι εμφανίζονται τα χρυσαφένια φύλλα που κάνουν μαγικά τα δάση εκεί προς τα τέλη του Οκτωβρίου.

Και τα κατακόκκινα φύλλα;

Τα κόκκινα και πορφυρά χρώματα συνδέονται κυρίως με τις ανθοκυανίνες, χρωστικές που, σε αντίθεση με τα καροτενοειδή, συχνά παράγονται σε μεγαλύτερες ποσότητες μέσα στο ίδιο το φύλλο κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου.

Η παραγωγή τους ευνοείται όταν στα φύλλα υπάρχουν σάκχαρα και οι μέρες είναι φωτεινές, ενώ οι νύχτες δροσερές, χωρίς όμως να πιάνουν παγετό.

Γι’ αυτό άλλωστε δεν είναι όλα τα φθινόπωρα ίδια. Μια χρονιά μπορεί να βλέπεις εκρηκτικά κόκκινα και πορτοκαλί χρώματα, και την επόμενη το ίδιο δάσος να είναι σαφώς πιο διακριτικό στις στιλιστικές του επιλογές.

Άρα ο καιρός επηρεάζει τα χρώματα;

Και βέβαια. Η διάρκεια της ημέρας είναι ο βασικός διακόπτης που βάζει μπρος τη διαδικασία, αλλά ο καιρός επηρεάζει σημαντικά το πόσο έντονα θα γίνουν τελικά τα χρώματα και πόσο θα διαρκέσουν.

Παίζουν ρόλο επίσης η υγρασία, η ξηρασία της προηγούμενης περιόδου, όπως βέβαια και το είδος του κάθε δέντρου. Δεν αλλάζουν όλα τα φύλλα με τον ίδιο τρόπο, ούτε παράγουν όλα τις ίδιες χρωστικές στις ίδιες ποσότητες.

Και γιατί πέφτουν τα φύλλα;

Επειδή για ένα φυλλοβόλο δέντρο ο χειμώνας είναι περίοδος επιβίωσης. Καθώς μειώνεται η φωτοσύνθεση, το δέντρο ανακτά από τα φύλλα χρήσιμα θρεπτικά συστατικά και δημιουργεί στη βάση τους ένα στρώμα κυττάρων που σταδιακά διακόπτει τη σύνδεσή τους με το κλαδί. Τα υπόλοιπα τα αναλαμβάνουν ο αέρας και η βαρύτητα, κι έτσι έχουμε το γνωστό χαλί από ξερά φύλλα, πάνω στο οποίο είναι ανθρωπίνως αδύνατο να μη θέλεις να περπατήσεις κάνοντας χρατς χρουτς.