Γιατί ξεχνάς τι μπήκες να κάνεις στο άλλο δωμάτιο;

Έχει συμβεί πολλές φορές σε όλους μας να σηκωθούμε από τον καναπέ για να πάμε στην κρεβατοκάμαρα ή στην κουζίνα προκειμένου να πάρουμε ένα ποτήρι νερό, ένα βιβλίο ή ένα ψαλιδάκι και αφού διασχίσουμε τον διάδρομο και περάσουμε την κάσα της πόρτας ξαφνικά... κενό. Στέκεσαι κι εσύ μαζί μαςστη μέση του δωματίου, κοιτάζεις γύρω σου σαν χαμένος και αναρωτιέσαι αν άρχισες να χάνεις τη μνήμη σου. Δεν συντρέχει λόγος ανησυχίας για αυτό προς Θεού μην γκουγκλάρεις τα συμπτώματα της πρόωρης άνοιας, καθώς δεν πάσχεις από κάτι τέτοιο. Αυτό που ουσιαστικά βιώνεις ονομάζεται επιστημονικά «φαινόμενο της πόρτας» (The Doorway Effect) και πρόκειται για έναν συναρπαστικό μηχανισμό του εγκεφάλου σου.

Ο εγκέφαλός σου και η ιεραρχία των στόχων

Για να καταλάβεις γιατί συμβαίνει αυτό, πρέπει πρώτα να συνειδητοποιήσεις πώς λειτουργεί η προσοχή σου. Ο εγκέφαλός σου είναι ένας τεράστιος επεξεργαστής πληροφοριών και συναισθημάτων, αλλά έχει περιορισμένη «μνήμη εργασίας». Όταν αποφασίζεις λοιπόν να πας στο άλλο δωμάτιο, το μυαλό σου οργανώνει τη δράση σου σε επίπεδα. Το ανώτερο επίπεδο είναι ο στόχος ( που υπαγορεύει π.χ. «θέλω να φτιάξω μια σαλάτα»), το μεσαίο είναι η συγκεκριμένη κίνηση (που υπαγορεύει ότι πρέπει να πάρω το μπολ από το ντουλάπι) και το κατώτερο είναι η φυσική κίνηση των ποδιών σου.

Καθώς περπατάς, ο εγκέφαλός σου συχνά μετατοπίζει την προσοχή του από τον κύριο στόχο σε δευτερεύουσες λεπτομέρειες ή σε τυχαίες σκέψεις. Μπορεί την ώρα που διασχίζεις το σπίτι να σκεφτείς έναν λογαριασμό που πρέπει να πληρώσεις ή να προσέξεις μια στοίβα με ασιδέρωτα ρούχα. Αυτή η μικρή παρεμβολή είναι αρκετή για να εκτοπίσει τον αρχικό σου σκοπό από την εύθραυστη μνήμη εργασίας σου.

Το «φαινόμενο της πόρτας» ως "event boundary"

Η πιο ενδιαφέρουσα εξήγηση του φαινομένου έρχεται από τον τομέα της γνωστικής ψυχολογίας. Οι ερευνητές, με πρωτοστάτη τον Gabriel Radvansky από το Πανεπιστήμιο του Notre Dame, υποστηρίζουν ότι ο εγκέφαλός σου αντιλαμβάνεται τις πόρτες ως «όρια γεγονότων» (event boundaries), με παρόμοιο τρόπο που οι σκηνοθέτες χωρίζουν τις ταινίες τους σε σκηνές.

Όταν περνάς μια πόρτα, ο εγκέφαλός σου αρχειοθετεί τη «σκηνή» του προηγούμενου δωματίου και προετοιμάζεται να επεξεργαστεί το νέο περιβάλλον. Θεωρεί δηλαδή ότι οι πληροφορίες που ήταν χρήσιμες στο σαλόνι ίσως δεν είναι πλέον απαραίτητες στην κουζίνα. Έτσι, κάνει ένα γρήγορο καθάρισμα της πρόσφατης μνήμης ώστε να αφήσει χώρο για τα νέα ερεθίσματα. Αυτή η διαδικασία είναι συνήθως χρήσιμη, καθώς μας βοηθά να προσαρμοζόμαστε γρήγορα σε νέες καταστάσεις, αλλά στην προκειμένη περίπτωση, πετάει τα σκουπίδια και με τον λόγο για τον οποίο σηκώθηκες από τον καναπέ.

Τι λένε οι έρευνες

Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Quarterly Journal of Experimental Psychology, οι συμμετέχοντες που εκτελούσαν εργασίες μνήμης ενώ μετακινούνταν από το ένα δωμάτιο στο άλλο, παρουσίαζαν σημαντικά μεγαλύτερα ποσοστά λήθης σε σύγκριση με εκείνους που διένυαν την ίδια απόσταση μέσα στο ίδιο δωμάτιο. Αυτό αποδεικνύει ότι δεν φταίει η απόσταση ή ο χρόνος που περνάει, αλλά η ίδια η πράξη της μετάβασης σε έναν νέο χώρο.

Επιπλέον, το Scientific American αναφέρει ότι το περιβάλλον λειτουργεί ως μια αόρατη άγκυρα για τις σκέψεις μας. Όταν αλλάζεις περιβάλλον, οι οπτικές ενδείξεις που σε βοήθησαν να σχηματίσεις τη σκέψη σου εξαφανίζονται, αφήνοντας το μυαλό σου χωρίς υποβοήθηση.

Πώς μπορείς να το αντιμετωπίσεις;

Αν και είναι ένας φυσιολογικός μηχανισμός, υπάρχουν τρόποι να τον παρακάμψεις. Ο πιο απλός είναι η συνειδητή επανάληψη. Καθώς κατευθύνεσαι προς την πόρτα, μπορείς να πεις στον εαυτό σου (ακόμα και φωναχτά) πως «Πηγαίνω να πάρω τα κλειδιά μου» για παράδειγμα. Αυτό ενισχύει τη νευρική σύνδεση και κρατά τον στόχο ενεργό στη μνήμη εργασίας σου, παρά τις εξωτερικές παρεμβολές.

Επίσης, η διατήρηση της οπτικής επαφής με το αντικείμενο που ψάχνεις ή η αποφυγή πολλαπλών εργασιών (multitasking) την ώρα της μετακίνησης μπορεί να μειώσει αισθητά το φαινόμενο. Όσο λιγότερα πράγματα έχει να επεξεργαστεί ο εγκέφαλός σου εκείνη τη στιγμή, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να κάνει reset μόλις βρεθείς στο άλλο δωμάτιο.

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα βρεθείς να κοιτάζεις το ψυγείο με απορία, μην αγχωθείς. Απλώς γύρνα πίσω στο δωμάτιο όπου ξεκίνησες. Συχνά, η επιστροφή στο αρχικό περιβάλλον επαναφέρει τις οπτικές ενδείξεις που χρειάζεται ο εγκέφαλός σου για να ανακτήσει τις χαμένες πληροφορίες.