Δεν είναι όλα red flag: Πώς η γλώσσα της ψυχολογίας μπήκε στα ραντεβού

Λίγα χρόνια πριν, αν κάποιος σου έλεγε στο πρώτο ραντεβού ότι «δουλεύει τα attachment issues του», θα σήκωνες το φρύδι και θα άλλαζες θέμα. Σήμερα υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να απαντήσεις «α, anxious ή avoidant;».

Η γλώσσα της ψυχολογίας έχει περάσει από τα γραφεία των θεραπευτών στα stories του Instagram, στα podcasts αυτοβελτίωσης και –φυσικά– στα ραντεβού. Λέξεις όπως όρια, gaslighting, τραύμα, ναρκισσισμός και red flag έχουν γίνει καθημερινότητα. Και κάπου ανάμεσα στην αυξημένη αυτογνωσία και στην ψυχολογία του TikTok, προκύπτει ένα ερώτημα: Μας βοηθάει όντως αυτή η νέα γλώσσα να καταλαβαίνουμε καλύτερα τις σχέσεις ή απλώς συνηθίσαμε να κάνουμε διάγνωση στους ανθρώπους πριν προλάβουν να τελειώσουν τον καφέ τους;

Από το ντιβάνι του ψυχαναλυτή στο Tinder

Η ψυχολογία δεν ήταν ποτέ τόσο mainstream όσο σήμερα. Τα τελευταία χρόνια η ψυχοθεραπεία έχει αποστιγματιστεί σημαντικά, τα βιβλία αυτογνωσίας γεμίζουν τις λίστες best seller και τα social media είναι γεμάτα λογαριασμούς που εξηγούν έννοιες όπως το attachment theory ή τα trauma responses σε βίντεο των 60 δευτερολέπτων.

Το αποτέλεσμα; Ένα μεγάλο κομμάτι της γενιάς των 20- και 30-κάτι έχει πλέον ενσωματώσει βασικές έννοιες ψυχολογίας στο λεξιλόγιό του. Στα ραντεβού, αυτό μεταφράζεται σε συζητήσεις που πριν από δέκα χρόνια θα άκουγες μόνο πίσω από κλειστές πόρτες ψυχοθεραπευτών. «Δουλεύω τα όριά μου», «έχω ιστορικό με avoidant τύπους», «προσπαθώ να αποφύγω το people pleasing».

Από τη μία πλευρά, αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό. Η ιδέα ότι οι άνθρωποι σκέφτονται τη συναισθηματική τους συμπεριφορά και προσπαθούν να την κατανοήσουν είναι μάλλον πρόοδος. Από την άλλη, η υπερβολική χρήση αυτών των όρων μπορεί να δημιουργήσει μια παράξενη δυναμική: Οι σχέσεις αρχίζουν να μοιάζουν με case study.

Το πρόβλημα με τα red flags

Αν υπάρχει μια λέξη που κυριαρχεί στη σύγχρονη ερωτική κουλτούρα, αυτή είναι το red flag. Στα social media υπάρχουν ατελείωτες λίστες με συμπεριφορές που υποτίθεται ότι πρέπει να μας κάνουν να τρέξουμε προς την αντίθετη κατεύθυνση: δεν απαντάει γρήγορα στα μηνύματα, μιλάει συχνά για τον/ την πρώην, δεν θέλει να βγει με την παρέα σου, συναντιέστε πάντα «αυθόρμητα» επειδή αρνείται να κάνει σχέδια –δηλαδή, να δεσμευτεί.

Το πρόβλημα είναι ότι όσο μεγαλώνει αυτή η λίστα, τόσο πιο εύκολο γίνεται να βαφτίσουμε red flag σχεδόν οποιαδήποτε μικρή ιδιορρυθμία. Μπορεί ο άλλος να είναι απλώς ντροπαλός, κουρασμένος από τη δουλειά ή να έχει διαφορετικό τρόπο επικοινωνίας. Όταν όμως βλέπουμε κάθε συμπεριφορά μέσα από το πρίσμα της διάγνωσης, υπάρχει ο κίνδυνος να μετατρέψουμε τη γνωριμία σε μια διαρκή διαδικασία αποκλεισμού, λες και είναι reality game, κι εμείς ψάχνουμε συνεχώς τον λόγο για να φύγουμε.

Όταν όλοι είναι νάρκισσοι

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με άλλες λέξεις της ψυχολογίας που χρησιμοποιούνται πλέον σχεδόν παντού. Ο όρος «νάρκισσος», για παράδειγμα, έχει γίνει ένα από τα πιο αναμασημένα ανθρώπινα χαρακτηριστικά των τελευταίων ετών. Στην κλινική ψυχολογία, η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι κάτι πολύ συγκεκριμένο και σχετικά σπάνιο. Στην καθημερινή κουβέντα, όμως, ο όρος σημαίνει απλώς «κάποιος που φέρθηκε εγωιστικά». Το ίδιο συμβαίνει και με το gaslighting, το οποίο περιγράφει μια πολύ συγκεκριμένη μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης, αλλά στην πράξη χρησιμοποιείται για οποιαδήποτε διαφωνία ή παρεξήγηση.

Όταν οι λέξεις αυτές χάνουν το αρχικό τους νόημα, το αποτέλεσμα είναι διπλό: αφενός δραματοποιούμε καταστάσεις που μπορεί να είναι απλώς ανθρώπινες, αφετέρου δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε τις πραγματικά προβληματικές συμπεριφορές όταν αυτές εμφανιστούν.

Η θετική πλευρά της νέας γλώσσας

Παρά τις υπερβολές της, αυτή η νέα γλώσσα έχει και μια πολύ θετική διάσταση. Για πολλές γενιές πριν από εμάς, η ιδέα ότι πρέπει να αντέχεις τα πάντα σε μια σχέση ήταν αυτονόητη, επειδή «έτσι είναι οι σχέσεις». Σήμερα, έννοιες όπως τα προσωπικά όρια, η συναισθηματική διαθεσιμότητα ή τα μοτίβα προσκόλλησης βοηθούν πολλούς ανθρώπους να καταλάβουν καλύτερα τι χρειάζονται από μια σχέση και τι δεν είναι διατεθειμένοι να ανεχτούν. Με άλλα λόγια, λίγη βασική ψυχολογική γνώση μπορεί να λειτουργήσει σαν χάρτης: δεν σου λέει ακριβώς πού θα πας, αλλά σε βοηθά να αναγνωρίσεις το τοπίο.

Λίγη αυτογνωσία, λιγότερη διάγνωση

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο χάρτης γίνεται το φίλτρο μέσα από το οποίο βλέπουμε τα πάντα. Όταν κάθε κουβέντα, κάθε αμηχανία και κάθε καθυστέρηση στο WhatsApp αποκτά ψυχολογική ερμηνεία. Οι σχέσεις, όμως, είναι συστήματα χαοτικά. Περιλαμβάνουν παρεξηγήσεις, κακές μέρες, νεύρα, αδέξιες στιγμές και ανθρώπους που δεν έχουν πάντα πλήρη επίγνωση του εαυτού τους.

Η γλώσσα της ψυχολογίας μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα τον εαυτό μας και τους άλλους. Αρκεί να θυμόμαστε ότι δεν είναι διαγνωστικό εργαλείο για κάθε ραντεβού. Γιατί, όσο χρήσιμη κι αν είναι η αυτογνωσία, μερικές φορές ο άνθρωπος απέναντί σου δεν είναι απαραίτητα avoidant. Μπορεί απλώς να είναι αγχωμένος στο πρώτο ραντεβού.