Φροντίδα vs αυτονόμηση: Το δίλημμα της ανατροφής

Στον σύγχρονο προβληματισμό γύρω από τη γονεϊκότητα, η φροντίδα και η αυτονόμηση συχνά παρουσιάζονται ως αντικρουόμενες έννοιες. Από τη μία, ο γονέας που προστατεύει, προβλέπει, νοιάζεται και παρεμβαίνει. Από την άλλη, το παιδί που καλείται να σταθεί στα πόδια του, να δοκιμάσει, να απομακρυνθεί.

Τα ερωτήματα που αναδύονται είναι εύλογα: πόση φροντίδα είναι επαρκής και πότε εξελίσσεται σε εμπόδιο; Πότε η αυτονόμηση ενισχύει την ανάπτυξη και πότε παραπέμπει περισσότερο σε εγκατάλειψη;

Τι σημαίνει φροντίδα στην ψυχολογία

Στην ψυχολογία, η φροντίδα δεν ταυτίζεται απλώς με την κάλυψη βασικών αναγκών. Περιλαμβάνει τη συναισθηματική διαθεσιμότητα, την ικανότητα του γονέα να «ακούει» τα σήματα του παιδιού, να το καθησυχάζει, να το στηρίζει και να το εμπνέει. Είναι η πολύτιμη εμπειρία του παιδιού ότι δεν είναι μόνο του στον κόσμο.

Η αυτονόμηση ως εξελικτική διαδικασία

Η αυτονόμηση, αντίστοιχα, δεν σημαίνει απότομη απομάκρυνση ούτε πρόωρη ανεξαρτησία. Είναι μια μακρά και εξελικτική διαδικασία, μέσα από την οποία το παιδί μαθαίνει να εμπιστεύεται τις δυνάμεις του, να αντέχει τη ματαίωση και να ρυθμίζει σταδιακά μόνο του τα συναισθήματά του.

Οι δύο αυτές έννοιες δεν είναι αντίθετες. Είναι βαθιά αλληλένδετες.

Όταν η φροντίδα γίνεται εμπόδιο

Υπάρχουν στιγμές που η φροντίδα, χωρίς πρόθεση, μπορεί να γίνει υπερβολική. Όχι επειδή ο γονέας «κάνει κάτι λάθος», αλλά επειδή η αγωνία για το παιδί είναι βαθιά ανθρώπινη. Όταν όμως ο ενήλικας παρεμβαίνει διαρκώς πριν το παιδί προλάβει να δοκιμάσει, να αποτύχει ή να διαχειριστεί μια δυσκολία, το μήνυμα που άθελά του μεταδίδεται είναι: «δεν τα καταφέρνεις χωρίς εμένα».

Ένα παιδί που πέφτει στο παιχνίδι και πριν καν σηκωθεί βλέπει τον γονέα να τρέχει πανικόβλητος, μπορεί να μάθει ότι ο κόσμος είναι επικίνδυνος και το ίδιο εύθραυστο. Αντίθετα, ένα βλέμμα που παρακολουθεί από κοντά και λέει «είμαι εδώ, δοκίμασε να σηκωθείς» ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα, την αυτοεικόνα και την εμπιστοσύνη στον εαυτό.

Το ίδιο ισχύει και για ένα παιδί σχολικής ηλικίας που ξεχνά την τσάντα του ή δυσκολεύεται να οργανώσει τη μελέτη του. Εκεί χρειάζεται περισσότερο έναν γονέα που θα το βοηθήσει να σκεφτεί λύσεις, παρά κάποιον που θα αναλάβει εξ ολοκλήρου την ευθύνη.

Αυτονόμηση σημαίνει ασφάλεια, όχι απομάκρυνση

Ένα από τα πιο συχνά παρεξηγημένα σημεία είναι η σύνδεση της αυτονόμησης με την απομάκρυνση από τον γονέα. Στην πραγματικότητα, συμβαίνει το αντίθετο. Μόνο το παιδί που νιώθει συναισθηματικά ασφαλές, τολμά να απομακρυνθεί.

Όπως το μικρό παιδί στην παιδική χαρά που φεύγει για να εξερευνήσει, αλλά επιστρέφει για μια ματιά ή μια αγκαλιά πριν ξαναφύγει. Η παρουσία του γονέα λειτουργεί ως ασφαλής βάση. Δεν είναι η απουσία φροντίδας που γεννά την ανεξαρτησία, αλλά η σταθερή και προβλέψιμη παρουσία που επιτρέπει στο παιδί να ρισκάρει.

Δύο όψεις του ίδιου νομίσματος

Η φροντίδα και η αυτονόμηση δεν αποτελούν εξίσωση με μία σωστή λύση. Είναι μια ζωντανή διαδικασία προσαρμογής, μια δυναμική σχέση που αλλάζει με την ηλικία, την ιδιοσυγκρασία και τις ανάγκες του παιδιού, αλλά και του γονέα. Κάποιες μέρες χρειάζεται περισσότερη εγγύτητα, άλλες περισσότερος χώρος.

Οι γονείς δεν χρειάζεται να είναι τέλειοι. Αρκεί να είναι διαθέσιμοι να προστατεύσουν, αλλά και πρόθυμοι να κάνουν ένα βήμα πίσω. Εκεί, στη συνάντηση της φροντίδας με την εμπιστοσύνη στις δυνατότητες του παιδιού, γεννιέται η αυθεντική αυτονόμηση και χτίζεται η ψυχική υγεία και ανθεκτικότητα.

Τελικά, η φροντίδα και η αυτονόμηση δεν ανταγωνίζονται. Είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος της υγιούς ανάπτυξης: ένα παιδί που νιώθει ότι αξίζει να το φροντίζουν και, ταυτόχρονα, ότι μπορεί να σταθεί μόνο του στον κόσμο.