Μπιν Λάντεν: Ικανοποίηση made in USA

Η είδηση του θανάτου του Οσάμα μπιν Λάντεν συνοδεύτηκε από τους ενθουσιώδεις πανηγυρισμούς και τη συλλογική ευφορία του αμερικανικού έθνους. Αλλά, πόσο απενεχοποιημένη μπορεί να είναι η χαρά για το βίαιο τέλος ενός ανθρώπου, όποιος κι αν είναι αυτός; Η θεωρία της εξελικτικής βιολογίας βοηθά να καταλάβουμε γιατί η εκδίκηση είναι τόσο γλυκιά.

Υπάρχουν πολύ καλοί βιολογικοί λόγοι της ανθρώπινης τάσης για εκδίκηση: παραδόξως, τα ανώτερα συναισθήματα, όπως ο αλτρουισμός και η συνεργασία, δεν θα επαρκούσαν για να επιβιώσουμε στη φύση χωρίς την ύπαρξη της εκδίκησης – ενός τρόπου για να εντοπίζουμε και να τιμωρούμε τα μέλη της ομάδας που ξεπερνούν τα όρια είτε προκαλούν κακό.

Η επιβολή ποινής σε όσους καταπατούν τους κανόνες -από τον παραβάτη του ΚΟΚ έως τον αρχηγό της Αλ Κάιντα- χαρακτηρίζεται από τους επιστήμονες ως «αλτρουιστική τιμωρία», υπό την έννοια ότι το άτομο που τιμωρεί εκτίθεται σε κίνδυνο, ενώ τα οφέλη της πράξης του απευθύνονται στην κοινωνία ή το σύνολο.

Φυσικά, οι στρατιώτες που σκότωσαν τον μπιν Λάντεν βρίσκονταν σε υπηρεσία και δεν έδρασαν ως εκδικητές. Αλλά η ίδια η ύπαρξη της εκδίκησης πηγάζει από τη βαθιά ανθρώπινη επιθυμία να τιμωρούνται οι κακοί, ακόμη κι αν αυτό έχει προσωπικό κόστος. Αμέσως μετά την 11η Σεπτεμβρίου, σημαντικός αριθμός Αμερικανών δήλωσαν ότι ευχαρίστως θα πλήρωναν για να τους δοθεί η ευκαιρία να σκοτώσουν οι ίδιοι τον μπιν Λάντεν! Επιπλέον, μετά τις επιθέσεις πολλοί κατατάχθηκαν στις ένοπλες δυνάμεις, αν και γνώριζαν καλά ότι διακινδύνευαν τη ζωή τους.

Έρευνες έχουν δείξει ότι όταν κάποιος «τιμωρεί αλτρουιστικά», ενεργοποιούνται οι περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ευχαρίστηση. Γιατί αντιλαμβανόμαστε την τιμωρία όσων παραβιάζουν τους κανόνες ως ανταμοιβή;

Οι ερευνητές προσπαθούν να κατανοήσουν την εξέλιξη της αλτρουιστικής τιμωρίας στα πλαίσια της συνεργατικής συμπεριφοράς. Φως στο πρόβλημα ρίχνει μία θεωρητική κατάσταση που αποκαλείται το «δίλημμα του φυλακισμένου». Σύμφωνα με αυτό, δύο εγκληματίες έχουν συλληφθεί. Αν και οι δύο αρνηθούν να μιλήσουν, ο καθένας θα εκτίσει ποινή 6 μηνών, αφού η αστυνομία δεν θα έχει επαρκείς αποδείξεις. Αλλά αν ο ένας καταδώσει τον άλλο, τότε ο πρώτος θα απαλλαγεί και ο δεύτερος θα τιμωρηθεί με 10 χρόνια φυλάκισης. Αν ομολογήσουν και οι δύο, τότε ο καθένας θα περάσει 5 χρόνια πίσω από τα κάγκελα.

Σε μία τέτοια έρευνα που διεξήγαγε πρόσφατα το University College London, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι όταν οι εθελοντές έβλεπαν τα «καρφιά» να δέχονται επώδυνα ηλεκτροσόκ -ακόμη κι αν δεν ήταν αυτοί που απέδιδαν δικαιοσύνη-, «άναβαν» τα τμήματα του εγκεφάλου που συνδέονται με την ευχαρίστηση (αλλά μόνο στους άντρες).

Ο Jonah Lehrer εξηγεί σε κοινωνικό επίπεδο ποια είναι η καλύτερη στρατηγική, το προσωπικό συμφέρον ή η τιμή:

«Αποδεικνύεται ότι η πιο αποτελεσματική βασική στρατηγική είναι μια προσέγγιση γνωστή ως “ισοδύναμη ανταπόδοση”. Οι κανόνες είναι απίστευτα απλοί: αν δεν προκληθούν, οι φυλακισμένοι θα συνεργαστούν (και δεν θα ομολογήσουν). Ωστόσο, αν προκληθούν, θα ζητήσουν εκδίκηση, σε στυλ Παλαιάς Διαθήκης. Αυτό βοηθά να εξασφαλιστεί η αποθάρρυνση της προδοσίας, η γνώση ότι η εξαπάτηση έχει συνέπειες. Και γι’ αυτό ο εγκέφαλος, τουλάχιστον στους νεαρούς άντρες, απολαμβάνει τόσο πολύ τον πόνο των κακών. Το “οφθαλμός αντί οφθαλμού” είναι πολύ ωραία αίσθηση».

Αυτό, από εξελικτική σκοπιά, σημαίνει ότι τα συνεργατικά άτομα μπορούν να επιβιώσουν και να νικήσουν τους εγωιστές, αλλά μόνο αν οι συνεργατικοί έχουν κάποιον τρόπο να τιμωρούν τον εγωισμό.

Παρ’ όλα αυτά, ο κόσμος μας θα ήταν πολύ σκληρός αν κυριαρχούσε πάντα η «ισοδύναμη ανταπόδοση». Πιο συνηθισμένη στην ανθρώπινη συμπεριφορά είναι η «γενναιόδωρη ισοδύναμη ανταπόδοση». Η γενναιόδωρη εκδοχή δεν τιμωρεί πάντα την προδοσία αλλά δίνει στον άλλον την ευκαιρία να το ξανασκεφτεί. Και ο θάνατος του μπιν Λάντεν δίνει την αφορμή να θυμηθούμε ότι η επιθυμία για δικαιοσύνη πρέπει να μετριάζεται με αισθήματα οίκτου.

Πηγή: Time