Μιμήσου τον ύπνο των λίθων: Ο William Kentridge στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Φαντάσου να φτάνεις ως τον Άδη, να μαγεύεις με τη μουσική σου τον ίδιο τον άρχοντα του Κάτω Κόσμου, να τον πείθεις να σε αφήσει να πάρεις πίσω την αγάπη σου, να την φέρεις μαζί σου στον κόσμο των ζωντανών, και να έχεις να τηρήσεις έναν μόνο όρο. Για όσο διαρκεί η διαδρομή, να μη γυρίσεις να κοιτάξεις πίσω.

«Κι αυτός ο βλάκας, τι κάνει; Γυρίζει να κοιτάξει πίσω. Πώς είναι δυνατόν; Τι σκέφτεται;»

Απολαυστικά παθιασμένος ο William Kentridge μας ξεναγεί στην έκθεση Imitate the sleep of stones (Μιμήσου τον ύπνο των λίθων) που έχει μόλις ανοίξει τις πύλες της στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Και θυμάται τον 8χρονο εαυτό του να ακούει για πρώτη φορά τους αρχαιοελληνικούς μύθους σε μια εκδρομή με τον πατέρα του και την αδερφή του από το Γιοχάνεσμπουργκ προς τις ακτές της Νότιας Αφρικής, και να θυμώνει με τον Ορφέα. Ακόμα δεν του το έχει συγχωρέσει.

 
Άποψη της έκθεσης | Φωτό: Ηρώ Κουνάδη

Το αρχέγονο τρίγωνο έρωτας-θάνατος-τέχνη βρίσκεται στον πυρήνα της έκθεσης, θα πει λίγο αργότερα η επιμελήτριά της, Μπουρτζού Φικρέτογλου. «Μπροστά να βρίσκεσαι από κάθε αποχωρισμό» - «Η απουσία της γέμισε τον κόσμο» διαβάζουμε στις μακρόστενες επιγραφές που σχηματίζουν μια ιδιότυπη, σύγχρονη ζωφόρο στον τοίχο πάνω από τα αρχαϊκά αγάλματα ενός κούρου και μιας κόρης.

Τι θα δεις στην έκθεση

Στον πυρήνα της εικαστικής διαδρομής, που απλώνεται σε τέσσερις αίθουσες του μουσείου, ο Kentridge αναπτύσσει μια σειρά οπτικών, υλικών και εννοιολογικών ενοτήτων που κινούνται ανάμεσα στον λίθο και το χαρτί, την ανασκαφή και το σχέδιο, την ακινησία και την κίνηση, καθώς και την επιβίωση και την εξαφάνιση.

Το έργο Bird I, του William Kentridge «συνομιλεί» με αντίστοιχες αρχαιότητες του ΕΑΜ | Φωτό: Υπουργείο Πολιτισμού

Ανάμεσα στα εκθέματα ξεχωρίζουν ατσάλινες μορφές βαμμένες στο χρώμα της σκουριάς από το έργο Frieze (13 rusted figures) του 2026, οι οποίες συνθέτουν υβριδικές σιλουέτες όπου ανθρώπινες μορφές συναντούν δέντρα, ενδύματα και εργαλεία, όπως μεγάφωνα και γυλιούς, συνεχίζοντας την εικονογράφηση της πομπής και τις συνδηλώσεις της με τη μετακίνηση, τον εκτοπισμό και τη συλλογική ιστορία.

Παράλληλα, εμφανίζονται χάρτινες σιλουέτες δέντρων που παραπέμπουν στην ερμηνεία του μύθου από τον Ράινερ Μαρία Ρίλκε, συνδέοντας τη μεταμόρφωση της Ευρυδίκης με τον λίθο, το χώμα και την ανασκαφή.

Τα έργα Megaphone (αλουμίνιο, ηχείο, παλαιού τύπου τρίποδο φωτογράφου) και Diorama for L'Orfeo (διόραμα με δικάναλη προβολή HD βίντεο και σκηνογραφία) | Φωτό: Ηρώ Κουνάδη

Κορωνίδα της έκθεσης είναι το διόραμα, το οποίο αξιοποιεί την οπτική τεχνική του θεάτρου του 19ου αιώνα, γνωστή ως «φάντασμα του Pepper», εισάγοντας ανακλώμενες κινούμενες εικόνες, σε ένα υλικό μοντέλο. Οι προβαλλόμενες μορφές εμφανίζονται στον κατασκευασμένο χώρο ως εφήμερες παρουσίες, ενώνοντας το σχέδιο, την επιτέλεση, τον κινηματογράφο και τη θεατρική ψευδαίσθηση σε ενιαίο έργο. Το διόραμα συγκροτεί ένα πέρασμα ανάμεσα στην ορατότητα και την εξαφάνιση, απηχώντας το ταξίδι του Ορφέα.

Τα σύγχρονα έργα συνομιλούν απευθείας με εξαιρετικές αρχαιότητες από τις συλλογές του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και επιλεγμένα δάνεια, οι οποίες αρθρώνουν τις συνδέσεις με τη μουσική, τον έρωτα και το πέρασμα από τη ζωή στον θάνατο. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ένας κορινθιακός ερυθρόμορφος καλυκωτός κρατήρας (περ. 400–375 π.Χ.) με παράσταση του Ορφέα να παίζει τη λύρα, ελεφαντοστέινη λύρα και σωζόμενα θραύσματά της από τον θολωτό τάφο του Μενιδίου (14ος-13ος αι. π.Χ.), καθώς και μια λευκή κύλικα του Ζωγράφου του Πιστόξενου (περ. 470 π.Χ.) με την επίθεση Θρακιώτισσας στον Ορφέα, η οποία αποτελεί δάνειο από το Μουσείο της Ακρόπολης.

William Kentridge… επί τρία

Όπως δήλωσε η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη τη βραδιά των εγκαινίων της έκθεσης, την Πέμπτη 29 Οκτωβρίου, «η συγκεκριμένη έκθεση δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο γεγονός που σχετίζεται με την παρουσία του καλλιτέχνη στην Αθήνα. Ο William Kentridge, σκηνοθετεί και το άνοιγμα της φετινής καλλιτεχνικής περιόδου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, με τον “Ορφέα” του Μοντεβέρντι, ενώ τον Ιούνιο θα ακολουθήσει μια μεγάλης κλίμακας, ατομική του έκθεση με τίτλο “Το Μεγάλο ΝΑΙ, το Μεγάλο Όχι” στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης».

Χαρακτηρίζοντας το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο «ιδεώδη τόπο για να επανασυστήσει τη διαδρομή του μύθου του Ορφέα, από τις παλαιότερες έως τις πλέον πρόσφατες αναπαραστάσεις της» η υπουργός τόνισε επίσης: «Με ιδιαίτερη χαρά υποδεχόμαστε τον William Kentridge, έναν από τους πλέον καταξιωμένους δημιουργούς της εποχής μας, παρουσιάζοντας στο ελληνικό κοινό μια έκθεση που συνδέει τον αρχαίο ελληνικό κόσμο με τη σύγχρονη δημιουργία. Αρχαίες και σύγχρονες δημιουργίες συναντιούνται, συνομιλούν, προσφέροντας ένα πανόραμα τέχνης χιλιετιών».

Κορμός κούρου (περ. 530 π.Χ.) πλάι στο έργο Composite for L'Orfeo (Undeciman), σινική μελάνη σε ευρεθείσες σελίδες | Φωτό: Ηρώ Κουνάδη

Από την πλευρά του, ο William Kentridge είπε «το να έχω τα εκθέματα που δημιούργησα –τα σχέδια, τις προβολές, τις τοιχογραφίες– μαζί με ορισμένα από τα πιο υπέροχα έργα τέχνης του δυτικού κανόνα –τα αγγεία, τα γλυπτά– είναι μια μοναδική ευκαιρία για εμένα. Δεν υπάρχει άλλη πόλη στην οποία θα μπορούσε να συμβεί αυτό, και φυσικά, όπως γνωρίζουμε, οι ελληνικοί μύθοι, η ελληνική φιλοσοφία, οι τραγωδίες, οι κωμωδίες και πόσα άλλα, βρίσκονται βαθιά μέσα στην ψυχή μας, από τότε που τα μάθαμε, ως παιδιά».

Στις ευχαριστίες του προς την κ. Μενδώνη, ο καλλιτέχνης ανέφερε πως «θα υπήρχαν πολλοί Υπουργοί Πολιτισμού που θα έλεγαν “Όχι σύγχρονο έργο στην καρδιά της κλασικής Αθήνας”. Επομένως, είμαι βαθιά ευγνώμων στην Υπουργό, καθώς μέσω της στάσης της, παρείχε την υποστήριξη γι' αυτό το εγχείρημα».

Νωρίτερα, κατά τη διάρκεια της ξενάγησης των δημοσιογράφων στην έκθεση, ο ίδιος σχολίασε πως οι επιφυλάξεις σχετικά με την παρουσία σύγχρονης τέχνης πλάι στις αρχαιότητες κάμπτονται αν αναλογιστεί κανείς πως ο κούρος δεν φτιάχτηκε για να βρεθεί στη λευκή αίθουσα ενός μουσείου, αλλά για να τοποθετηθεί μέσα σε ένα φυσικό τοπίο, ανάμεσα σε δέντρα –στα οποία άλλωστε παραπέμπουν πολλά από τα έργα του.

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο William Kentridge δίπλα στο έργο Jacket | Φωτό: Υπουργείο Πολιτισμού

Μουσείο σε μετάβαση

Η κεντρική έννοια της μεταμόρφωσης που διατρέχει την έκθεση αποκτά ευρύτερη συμβολική διάσταση, καθώς συμπίπτει με τη φάση κατά την οποία το ίδιο το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο βρίσκεται στο κατώφλι μιας μεγάλης αρχιτεκτονικής μεταμόρφωσης, υπό τον σχεδιασμό των γραφείων David Chipperfield Architects και Αλέξανδρος Ν. Τομπάζης και Συνεργάτες.

Έτσι, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, που αναμένεται να κλείσει στα τέλη του 2027 για τη μεγάλη ανακατασκευή και επέκτασή του, φιλοξενεί ως τις 24 Ιανουαρίου 2027 την πρώτη του έκθεση διεθνούς σύγχρονου καλλιτέχνη.

Όπως ανέφερε η Υπουργός Πολιτισμού στην ομιλία της τη βραδιά των εγκαινίων «για όσο διάστημα το μουσείο θα παραμείνει κλειστό οι πολύτιμες συλλογές του θα ταξιδεύουν στον κόσμο, πρεσβεύοντας την ομορφιά και τις αξίες του αρχαίου πολιτισμού της πατρίδας μας. Θα ήταν πραγματικά ιδιαίτερη χαρά αν –με τη συναίνεση προφανώς του καλλιτέχνη– η έκθεση ‘Μιμήσου τον ύπνο των λίθων’, περισσότερο ανεπτυγμένη, ταξιδέψει στα μεγάλα μουσεία του κόσμου, θέτοντας διεθνώς τα διαχρονικά ερωτήματα της απώλειας, της μνήμης και της επιστροφής που βρίσκονται στον πυρήνα του μύθου».