Γιατί ξυπνάμε μερικές φορές λίγο πριν χτυπήσει το ξυπνητήρι

Έχει συμβεί σχεδόν σε όλους μας είναι η αλήθεια και στοιχηματίζουμε τα λιγοστά λεφτά μας ότι είσαι παθών/ουσα και του λόγου σου. Έχεις ρυθμίσει το ξυπνητήρι σου για τις επτά το πρωί επειδή σε περιμένει μια σημαντική μέρα στη δουλειά, ένα ιατρικό ραντεβού ή ένα ταξίδι.

Ανοίγεις τα μάτια σου κι ενώ στιγμιαία φοβάσαι πως σε παραπήρε ο ύπνος, κοιτάζεις έντρομος/η το ρολόι στο κομοδίνο για να διαπιστώσεις ότι η ώρα είναι επτά παρά δέκα.

Αυτό το φαινόμενο, που μοιάζει σχεδόν με υπερφυσική ικανότητα, δεν είναι ωστόσο ούτε σύμπτωση ούτε κάποιο τυχαίο γεγονός. Πρόκειται ουσιαστικά για το αποτέλεσμα ενός εξαιρετικά ακριβούς, εσωτερικού βιολογικού μηχανισμού που διαθέτει το ανθρώπινο σώμα και εμείς ακολούθως θα σου εξηγήσουμε τα καθέκαστα περί τούτου.

Ο κιρκάδιος ρυθμός και το κεντρικό ρολόι του εγκεφάλου

Η εξήγηση αυτής της εντυπωσιακής εμπειρίας βρίσκεται στον κιρκάδιο ρυθμό, το εσωτερικό βιολογικό ρολόι που ρυθμίζει τις περιόδους εγρήγορσης και ύπνου σε έναν κύκλο περίπου εικοσιτεσσάρων ωρών. Το κέντρο ελέγχου αυτού του συστήματος εντοπίζεται στον υπερχιασματικό πυρήνα, μια συστάδα νευρώνων η οποία βρίσκεται στον υποθάλαμο του εγκεφάλου.

Ο υπερχιασματικός πυρήνας λαμβάνει πληροφορίες για το φως και το σκότος από τα μάτια σου, προσαρμόζοντας ανάλογα τη θερμοκρασία του σώματος, την πίεση του αίματος και την έκκριση ορμονών.

Όταν ακολουθείς ένα σταθερό πρόγραμμα ύπνου, ο εγκέφαλός σου μαθαίνει να προβλέπει πότε πρέπει να ξεκινήσει η διαδικασία της αφύπνισης, προετοιμάζοντας το σώμα σου πολύ πριν ακουστεί ο εξωτερικός ήχος.

Ο ρόλος των ορμονών και της πρωτεΐνης PER

Η διαδικασία του πρωινού ξεκουρδίσματος βασίζεται σε μια πολύπλοκη χημική αλληλουχία. Κατά τη διάρκεια της νύχτας, καθώς πλησιάζει η ώρα που συνηθίζεις να ξυπνάς, το σώμα σου αρχίζει να αυξάνει σταδιακά τη θερμοκρασία του και να εκκρίνει κορτιζόλη, την ορμόνη που σχετίζεται με την εγρήγορση και την αντιμετώπιση του στρες.

Σε κυτταρικό επίπεδο, κομβικό ρόλο διαδραματίζει μια πρωτεΐνη που ονομάζεται PER. Επιστημονικές μελέτες στον τομέα της χρονοβιολογίας αποδεικνύουν ότι τα επίπεδα της πρωτεΐνης PER αυξάνονται και μειώνονται κυκλικά μέσα στη μέρα. Όταν τα επίπεδα της πρωτεΐνης αυτής φτάσουν στο αποκορύφωμά τους, στέλνουν σήμα στον οργανισμό ότι η περίοδος της ανάπαυσης ολοκληρώθηκε. Αν το πρόγραμμα του ύπνου σου είναι συνεπές, η παραγωγή της PER κορυφώνεται ακριβώς λίγο πριν από την προγραμματισμένη ώρα που έχεις θέσει στο ξυπνητήρι σου, με αποτέλεσμα να ξυπνάς φυσικά και ομαλά.

Το άγχος της αφύπνισης και ο φόβος να μην αποκοιμηθείς

Υπάρχει όμως και μια άλλη πτυχή αυτού του φαινομένου, η οποία συνδέεται άμεσα με το ψυχολογικό στρες. Όταν γνωρίζεις ότι πρέπει οπωσδήποτε να σηκωθείς σε μια συγκεκριμένη ώρα —για παράδειγμα για να προλάβεις μια πτήση για παράδειγμα ή ένα σημαντικό ιατρικό ραντεβού— ο εγκέφαλος ενεργοποιεί έναν μηχανισμό ετοιμότητας.

Στατιστικά στοιχεία από έρευνες στον τομέα της ιατρικής του ύπνου δείχνουν ότι πάνω από το εξήντα τοις εκατό των ανθρώπων βιώνουν συστηματικά αφύπνιση λίγα λεπτά πριν το ξυπνητήρι όταν βρίσκονται υπό καθεστώς αυξημένου άγχους. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η προσδοκία της αφύπνισης αυξάνει τα επίπεδα των ορμονών του στρες από νωρίς μέσα στη νύχτα. Ο ύπνος γίνεται πιο ελαφρύς, τα στάδια του βαθέος ύπνου μικραίνουν και ο εγκέφαλος παραμένει σε μια κατάσταση υποβόσκουσας επιφυλακής, αποτρέποντάς σε από το να προσπεράσεις την ώρα.

Γιατί είναι προτιμότερο να μην πατάς το κουμπί αναβολής

Το να ξυπνάς λίγα λεπτά πριν χτυπήσει το ξυπνητήρι είναι στην πραγματικότητα ένα σημάδι ότι ο οργανισμός σου λειτουργεί ρολόι. Το σώμα σου σε προστατεύει από το λεγόμενο αδρανειακό σοκ του ύπνου, τη ζάλη και την κούραση που αισθάνεσαι όταν ένας δυνατός, απότομος ήχος σε αποσπά βίαια από ένα στάδιο βαθέος ύπνου.

Αν ανοίξεις τα μάτια σου πέντε ή δέκα λεπτά πριν ακουστεί η ειδοποίηση, η καλύτερη επιλογή που μπορείς να κάνεις είναι να σηκωθείς αμέσως. Το να πατήσεις το κουμπί αναβολής (snooze) για να κερδίσεις λίγα επιπλέον λεπτά αναγκάζει τον εγκέφαλο να ξεκινήσει έναν νέο κύκλο ύπνου, τον οποίο θα διακόψεις απότομα λίγο αργότερα.

Αυτή η τακτική σε αφήνει να νιώθεις εξαντλημένος/η για το υπόλοιπο της ημέρας κι αντ’ αυτού προτίμησε να ακούσεις το βιολογικό σου ρολόι.