Α. Τραγάκη: «Η γήρανση, δεν είναι μόνο ένα οικονομικό ζήτημα. Είναι ταυτόχρονα ένα κοινωνικό, χωρικό και πολιτικό θέμα»

Η δημογραφική γήρανση δεν αποτελεί μόνο ένα ζήτημα που αφορά τους ηλικιακούς δείκτες ενός πληθυσμού, αλλά μια σύνθετη πραγματικότητα με έντονες κοινωνικές, χωρικές και οικονομικές προεκτάσεις. Αυτό ήταν ένα από τα βασικά μηνύματα της ομιλίας της Αλεξάνδρας Τραγάκη, Καθηγήτριας Δημογραφίας στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, στην ενότητα «Δημογραφικό και δυναμικές της σημερινής Ελληνικής κοινωνίας» της ημερίδας «Υπογεννητικότητα & Οικογένεια: Συνθέτοντας Λύσεις Για Το Δημογραφικό Πρόβλημα», που διοργάνωσε ο όμιλος Media2day, με πρωτοβουλία των sites Euro2day, Iatronet και Mama365 και την αιγίδα της Περιφέρειας Αττικής.

Η κ. Τραγάκη στάθηκε αρχικά στη διαφορετική ένταση με την οποία εξελίσσεται η γήρανση στις επιμέρους περιοχές της χώρας. Όπως εξήγησε, δεν ακολουθούν όλες οι περιοχές την ίδια δημογραφική διαδρομή, καθώς άλλες γερνούν επειδή οι κάτοικοί τους ζουν περισσότερο, άλλες επειδή γεννιούνται λιγότερα παιδιά και άλλες επειδή χάνουν τους νεότερους κατοίκους τους. «Δεν γερνάνε όλες οι περιοχές με τον ίδιο τρόπο, ούτε με την ίδια ταχύτητα, ούτε για τους ίδιους λόγους», σημείωσε χαρακτηριστικά.

Η εικόνα αυτή γίνεται ακόμη πιο σύνθετη όταν η γήρανση συνδυάζεται με τη συρρίκνωση του πληθυσμού και την εγκατάλειψη της υπαίθρου. Σύμφωνα με την καθηγήτρια, η ερήμωση μεγάλων τμημάτων της χώρας δεν αφορά απλώς τη μείωση του αριθμού των κατοίκων, αλλά δημιουργεί μια αλυσίδα επιπτώσεων που επηρεάζει την οικονομία, την κοινωνία, το περιβάλλον και τη λειτουργία των ίδιων των τοπικών κοινωνιών.

«Η αντιμετώπιση της ερημοποίησης της υπαίθρου είναι απαραίτητη», τόνισε, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να επιχειρηθεί η αναβίωση όλων των οικισμών όπως ήταν πριν από δεκαετίες. Το πρόβλημα, όπως περιέγραψε, βρίσκεται στις συνέπειες της ανεξέλεγκτης εγκατάλειψης, καθώς η μείωση του πληθυσμού οδηγεί σε υποχρησιμοποίηση και απαξίωση των υποδομών, απομάκρυνση δημόσιων υπηρεσιών, κλείσιμο σχολείων και καταστημάτων, αλλά και κατάργηση συγκοινωνιακών συνδέσεων.

Έτσι, δημιουργείται ένας αυτοτροφοδοτούμενος μηχανισμός. Όσο περιορίζονται οι υπηρεσίες και οι υποδομές, οι περιοχές γίνονται λιγότερο ελκυστικές για τους κατοίκους τους και ιδιαίτερα για τους νέους, με αποτέλεσμα να ενισχύεται περαιτέρω η έξοδος του πληθυσμού. «Δημιουργείται δηλαδή ένας φαύλος κύκλος ανατροφοδότησης της γήρανσης και της πληθυσμιακής συρρίκνωσης», υπογράμμισε.

Ιδιαίτερο βάρος στην ομιλία της είχε και η σχέση ανάμεσα στον τόπο κατοικίας και στις ανισότητες που αντιμετωπίζουν διαφορετικές κοινωνικές ομάδες. Όπως ανέφερε, τα παιδιά και οι νέοι που ζουν στην περιφέρεια έχουν συχνά λιγότερες εκπαιδευτικές, πολιτιστικές και επαγγελματικές ευκαιρίες. Σε αυτό το πλαίσιο αναφέρθηκε στην έννοια του «the right to stay», δηλαδή στο «δικαίωμα να παραμείνω στον τόπο μου, αν δεν θέλω να φύγω από αυτόν, αρκεί ο τόπος μου να μη με διώχνει».

Η ίδια ανισότητα εμφανίζεται και στην τρίτη ηλικία. Η δυνατότητα ενός ανθρώπου να παραμείνει στο σπίτι και στο οικείο περιβάλλον του όσο μεγαλώνει προϋποθέτει πρόσβαση σε πρωτοβάθμια υγεία, κατ’ οίκον φροντίδα, μεταφορές, κατάλληλη κατοικία και δίκτυα υποστήριξης. Όταν αυτές οι υπηρεσίες απουσιάζουν, η παραμονή στον τόπο καταγωγής μετατρέπεται, σύμφωνα με την κ. Τραγάκη, σε «προνόμιο όσων διαθέτουν οικογένεια, όσων διαθέτουν εισόδημα ή πρόσβαση σε ιδιωτικές υπηρεσίες».

Στην ομιλία της ανέδειξε ακόμη ένα παράδοξο της σημερινής στεγαστικής πραγματικότητας. Παρά τη συνολική πληθυσμιακή μείωση, το κόστος κατοικίας δεν ακολουθεί παντού πτωτική πορεία. Η συγκέντρωση θέσεων εργασίας και υπηρεσιών στα αστικά κέντρα οδηγεί τους νέους προς τις πόλεις, αυξάνοντας τη ζήτηση για κατοικίες, την ώρα που η ύπαιθρος χάνει πληθυσμό και μαζί της μειώνεται η αξία αρκετών ακινήτων.

«Ο πληθυσμός μειώνεται, αλλά το κόστος κατοικίας αυξάνεται», σημείωσε, περιγράφοντας μια «διπλή στεγαστική ανισότητα»: από τη μία πλευρά οι νέοι πληρώνουν υψηλά ενοίκια σε περιοχές όπου η προσφορά κατοικίας είναι περιορισμένη και από την άλλη ηλικιωμένοι κάτοικοι απομένουν σε περιοχές όπου η αξία της γης και των κατοικιών τους υποχωρεί.

Με αυτόν τον τρόπο, η δημογραφική γήρανση δεν αφορά τελικά μόνο το πόσοι άνθρωποι ζουν σε μια περιοχή και πόσο μεγαλώνει ο μέσος όρος ηλικίας τους. Αφορά το πού ζουν, τι υπηρεσίες έχουν στη διάθεσή τους, ποιες ευκαιρίες μπορούν να διεκδικήσουν και πόσο εύκολο είναι να παραμείνουν στον τόπο τους χωρίς να αποκλείονται από βασικές κοινωνικές και οικονομικές δυνατότητες.