Γιατί λέμε στου Ψυρρή και όχι στο Ψυρρή; Και οι άλλες γενικές της Αθήνας

Σχεδόν όλα τα ονόματα δρόμων στην Αθήνα, και την Ελλάδα γενικότερα, είναι στη γενική πτώση –μερικές φορές με τραγελαφικές ακροβασίες, του τύπου ο Κάνινγκ-του Κάνιγγος, και με ελάχιστες εξαιρέσεις, όπως η Ιερά Οδός. Αντιθέτως, τα ονόματα περιοχών είναι συνήθως στην ονομαστική: Τα Πετράλωνα, το Μοναστηράκι, η Καλλιθέα, ο Ταύρος, το Κουκάκι. Αυτό το τελευταίο βασικά ανήκει και στις δυο κατηγορίες, αλλά θα επανέλθουμε.

Υπάρχουν, ωστόσο, λίγα και καλά τοπωνύμια που αντιστέκονται και θα αντιστέκονται για πάντα στον κατακτητή, όσο και αν υπάρχει κόσμος που επιμένει να χρησιμοποιεί αυτό το άχαρο «στΟ Ψυρρή». Κι αυτές είναι οι ιστορίες τους.

Γιατί λέμε στου Ψυρρή;

Η επικρατέστερη εξήγηση, την οποία καταγράφει και ο ιστορικός της Αθήνας Κώστας Μπίρης, συνδέει το όνομα με έναν Αθηναίο που λεγόταν Ψυρής και με την παλιά εκκλησία του Αγίου Αθανασίου, που ήταν γνωστή ως Άη-Θανάσης του Ψυρή. Το επώνυμο ήταν τοπωνυμικό: Ψυρής σήμαινε άνθρωπος από τα Ψαρά, το νησί που στην αρχαιότητα απαντά ως Ψύρα ή Ψυρίη.

Η γειτονιά είναι παμπάλαιη –η ονομασία της καταγράφεται ήδη τον 17ο αιώνα– και η γενική έμεινε κολλημένη επάνω της: δεν πήγαινες «στο Ψυρρή», πήγαινες στην περιοχή, στη βρύση ή στην εκκλησία του Ψυρή. Με τον καιρό ξεχάστηκε το πρόσωπο, όχι όμως η πτώση.

Για να είμαστε βέβαια απόλυτα ακριβείς, η ίδια η ετυμολογία δεν θεωρείται λυμένη πέρα από κάθε αμφιβολία: Έχει προταθεί και η σύνδεση με τη λέξη «ψειρής», που σημαίνει… αυτό που φαντάζεσαι, εκείνος που έχει ψείρες. Η εκδοχή του επωνύμου Ψυρής, πάντως, είναι εκείνη που ακολουθεί η κλασική βιβλιογραφία για τα αθηναϊκά τοπωνύμια.

Και μια μικρή ορθογραφική παραξενιά για να έχεις να εκνευρίζεις κόσμο στα τραπέζια: αν δεχτούμε την ετυμολογία από τα Ψαρά, το ιστορικά δικαιολογημένο είναι Ψυρή με ένα ρ. Το Ψυρρή με δύο, βέβαια, έχει πια καθιερωθεί τόσο γερά, που το άλλο μοιάζει αμήχανο, αλλά επειδή είμαστε… ψείρες (είδες τι κάναμε εκεί) οφείλαμε να το πούμε.

Και (προφανώς) στου Μακρυγιάννη

Εδώ δεν υπάρχει κανένα μυστήριο. Ο στρατηγός Ιωάννης Μακρυγιάννης είχε σπίτι και μεγάλη ιδιοκτησία στους νότιους πρόποδες της Ακρόπολης, και η περιοχή έμεινε γνωστή ως του Μακρυγιάννη. Το ίδιο το Μουσείο Ακρόπολης εξακολουθεί να μιλά επισήμως για το «οικόπεδο Μακρυγιάννη», ενώ πηγές για την ιστορία της συνοικίας συνδέουν ευθέως την ονομασία της με τα κτήματα του στρατηγού.

Τα οποία κτήματα, να πούμε εδώ, απλώνονταν πολύ πέρα από τη σημερινή γειτονιά, και μετά τον θάνατο του Μακρυγιάννη τμήματά τους οικοπεδοποιήθηκαν. Η γενική όμως επέζησε, κι έτσι ακόμα λες «πάμε στου Μακρυγιάννη» ακριβώς όπως θα το έλεγε και ένας Αθηναίος του 19ου αιώνα: πάμε, δηλαδή, στα μέρη του Μακρυγιάννη.

Ποιος ήταν ο Ζωγράφος;

Plot twist: Δεν ήταν ζωγράφος. Ήταν ο Ιωάννης Ζωγράφος, πανεπιστημιακός, οικονομολόγος και πολιτικός, γεννημένος στα Καλάβρυτα το 1844. Το 1902 αγόρασε μεγάλη έκταση έξω από την τότε Αθήνα και, μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, άρχισε να τη χωρίζει σε οικόπεδα και να την πουλά. Γύρω από αυτά τα οικόπεδα δημιουργήθηκε σταδιακά ο οικισμός που το 1929 έγινε η Κοινότητα Ζωγράφου και αργότερα ο σημερινός δήμος. Άρα το «Ζωγράφου» αναφέρεται κι αυτό, όπως και το αντίστοιχο Μακρυγιάννη, στα κτήματα του Ζωγράφου.

(Τα κτήματα) του Γουδή και η μεγάλη ιστορία τους

Εδώ τα πράγματα έχουν λίγο περισσότερο ζουμί. Η ονομασία συνδέεται πράγματι με την οικογένεια Γουδή, με καταγωγή από τις Σπέτσες, πολλά μέλη της οποίας διακρίθηκαν για την προσφορά τους στην Ελληνική Επανάσταση. Σε αναγνώριση αυτής της προσφοράς, το νεοσύστατο ελληνικό κράτος τους παραχώρησε εκτάσεις που κάλυπταν την σημερινή ομώνυμη περιοχή, αλλά και τμήματα του Παπάγου και του Χολαργού. Οι εκτάσεις αναφέρονταν ως κτήματα του Γουδή, κι από εκεί προέκυψε το τοπωνύμιο.

Κάπου στην πορεία, όμως, η γενική ξεχάστηκε και το τοπωνύμιο άρχισε να ακούγεται και να γράφεται ως ουδέτερο: το Γουδί, σαν το γνωστό μαγειρικό σκεύος. Αυτή μάλιστα υπήρξε για πολλές δεκαετίες η απολύτως καθιερωμένη μορφή. Από τις αρχές του 21ου αιώνα ξεκίνησε οργανωμένη προσπάθεια κατοίκων να επανέλθει η γραφή Γουδή, με το επιχείρημα ότι αποκαθιστά την προέλευση του ονόματος από την οικογένεια. Σήμερα αυτή είναι και η μορφή που χρησιμοποιεί επισήμως ο Δήμος Ζωγράφου.

Την ενδιαφέρουσα ιστορία της μετονομασίας από Γουδί σε Γουδή έχει η Καθημερινή, εδώ.

Και γιατί όχι στου Κουκάκη;

Επειδή η γλώσσα, ως γνωστόν, δεν παίρνει εντολές από κανέναν. Διότι αν τις έπαιρνε, σήμερα κανονικά θα πηγαίναμε στου Κουκάκη.

Ο Γεώργιος Κουκάκης ήταν κατασκευαστής σιδερένιων κρεβατιών και ένας από τους πρώτους ανθρώπους που εγκαταστάθηκαν στην τότε αραιοκατοικημένη περιοχή, στις αρχές του 20ού αιώνα. Το εργοστάσιό του βρισκόταν κοντά στου Φιξ και το σπίτι του στη συμβολή των σημερινών οδών Δημητρακοπούλου και Γεωργάκη Ολυμπίου. Το όνομά του έγινε τόσο χρήσιμο ως σημείο αναφοράς ώστε οι Αθηναίοι άρχισαν να αναφέρονται στην περιοχή γύρω από το σπίτι και το εργοστάσιό του ως «στου Κουκάκη».

Μόνο που εδώ η γενική δεν άντεξε. Το «στου Κουκάκη» επανερμηνεύτηκε σιγά σιγά ως όνομα ενός ουδέτερου τοπωνυμίου, το Κουκάκι, και αυτή η μορφή επικράτησε οριστικά. Ή και όχι οριστικά: Μέχρι να βρεθεί η επόμενη επιτροπή κατοίκων που θα βάλει τον Δήμο Αθηναίων να αλλάξει ξανά τις πινακίδες του.