Πόσο κακό κάνει τελικά το air condition;

Έξω το θερμόμετρο φλερτάρει με τους 40 βαθμούς, εσύ ανοίγεις την πόρτα του γραφείου και περνάς μέσα σε μια μικρή Ανταρκτική. Λίγο αργότερα αρχίζεις να φτερνίζεσαι, ο λαιμός σου σε γαργαλάει, τα μάτια σου στεγνώνουν και τα ρίχνεις όλα στο κλιματιστικό, αυτό φταίει.

Μόνο που τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Το σωστά συντηρημένο κλιματιστικό δεν θεωρείται πιθανό να μας αρρωστήσει από μόνο του. Μπορεί, όμως, να δημιουργήσει συνθήκες που προκαλούν ενοχλήσεις ή επιδεινώνουν ήδη υπάρχοντα προβλήματα.

Με απλά λόγια, το θέμα δεν είναι τόσο το μηχάνημα όσο ο αέρας που τελικά αναπνέουμε.

Μπορεί πράγματι να σε κάνει να νιώθεις άρρωστος

Η πνευμονολόγος Neha Solanki της Cleveland Clinic εξηγεί ότι ένα σωστά συντηρημένο σύστημα κλιματισμού δύσκολα προκαλεί από μόνο του ασθένεια. Η χαμηλότερη θερμοκρασία, η μειωμένη υγρασία και η ανακύκλωση του αέρα μπορούν, ωστόσο, να επηρεάσουν τους αεραγωγούς και να προκαλέσουν συμπτώματα που μοιάζουν με εκείνα μιας ίωσης.

Ο κρύος και ξηρός αέρας μπορεί να ερεθίσει τη μύτη, τον λαιμό και τους πνεύμονες, προκαλώντας βήχα, πονόλαιμο, σφίξιμο στο στήθος ή δυσκολία στην αναπνοή. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι θα εμφανίσουν τέτοια συμπτώματα. Είναι πιθανότερο να ενοχληθούν άνθρωποι με άσθμα, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, αλλεργίες, χρόνια ιγμορίτιδα ή γενικότερη ευαισθησία του αναπνευστικού.

Το κλιματιστικό, λοιπόν, δεν σου «κολλάει» κάποια ασθένεια. Μπορεί όμως να ερεθίσει αρκετά τους αεραγωγούς ώστε να αισθάνεσαι σαν να σε τριγυρίζει κρυολόγημα.

Γιατί μας ξεραίνει λαιμό, μύτη και μάτια;

Για να ψύξει τον χώρο, το κλιματιστικό αφαιρεί παράλληλα μέρος της υγρασίας από τον αέρα. Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο όταν έξω επικρατεί αποπνικτική ζέστη, αλλά μπορεί να γίνει ενοχλητικό όταν η ατμόσφαιρα στεγνώσει υπερβολικά.

Τα πρώτα σημεία που συνήθως διαμαρτύρονται είναι οι βλεννογόνοι: ξηρός λαιμός, ερεθισμένη μύτη, σκασμένα χείλη, ξηρό δέρμα και μάτια που τσούζουν. Σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να εμφανιστούν ακόμη και μικρές ρινορραγίες. Αν δεν πίνεις αρκετό νερό, μπορεί να προστεθούν πονοκέφαλος, κόπωση και ξηροστομία.

Μια κλινική μελέτη 150 εργαζομένων διαπίστωσε ότι η χαμηλή σχετική υγρασία και η εργασία σε κλιματιζόμενους χώρους επηρέαζαν αρνητικά τη δακρυϊκή στιβάδα και συνδέονταν με συμπτώματα ξηροφθαλμίας. Οι πολλές ώρες μπροστά σε οθόνη επιβάρυναν επίσης την κατάσταση – άρα δεν φταίει πάντοτε αποκλειστικά το air condition.

Η Cleveland Clinic παραπέμπει στη σύσταση να διατηρείται η σχετική υγρασία του σπιτιού περίπου μεταξύ 30% και 50%. Ένα απλό υγρόμετρο μπορεί να σου δείξει αν ο χώρος έχει αρχίσει να θυμίζει περισσότερο έρημο.

Τι είναι το σύνδρομο του «άρρωστου κτιρίου»;

Αν νιώθεις μονίμως πονοκέφαλο, υπνηλία, βαρύ κεφάλι, ξηρό λαιμό ή ερεθισμένα μάτια στο γραφείο, αλλά αισθάνεσαι καλύτερα λίγο αφότου φύγεις, το πρόβλημα μπορεί να μην είναι αποκλειστικά δικό σου. Μπορεί να έχει να κάνει με το ίδιο το κτίριο.

Το λεγόμενο Sick Building Syndrome περιγράφει ένα σύνολο συμπτωμάτων που συνδέονται με την παραμονή σε έναν συγκεκριμένο εσωτερικό χώρο, χωρίς να εντοπίζεται πάντοτε μία συγκεκριμένη ασθένεια ή αιτία.

Επανεξέταση επιδημιολογικών μελετών είχε δείξει ότι οι εργαζόμενοι σε κλιματιζόμενα κτίρια ανέφεραν συχνότερα πονοκεφάλους, λήθαργο και ενοχλήσεις από το ανώτερο αναπνευστικό και τους βλεννογόνους.

Νεότερη μελέτη του 2023 σε 400 υγιείς μη καπνιστές εργαζομένους κατέγραψε περισσότερα συμπτώματα που σχετίζονται με το σύνδρομο του άρρωστου κτιρίου και διαφορές σε ορισμένες μετρήσεις της πνευμονικής λειτουργίας στην ομάδα που χρησιμοποιούσε κλιματισμό πολλές ώρες καθημερινά.

Αυτό, όμως, δεν αποδεικνύει ότι έφταιγε αποκλειστικά το κλιματιστικό. Οι συγκεκριμένες μελέτες είναι σε μεγάλο βαθμό παρατηρητικές και τα αποτελέσματα μπορεί να επηρεάζονται από την ποιότητα του κτιρίου, τους ρύπους, τον συνωστισμό, την υγρασία, την καθαριότητα και –πολύ σημαντικό– τον ανεπαρκή εξαερισμό.

Είναι χαρακτηριστικό ότι σε μελέτη περίπου 1.400 εργαζομένων, η μεταφορά τους σε κτίριο με καλύτερα σχεδιασμένο και συντηρημένο σύστημα αερισμού και κλιματισμού συνδέθηκε με σημαντική μείωση των περισσότερων συμπτωμάτων του συνδρόμου του άρρωστου κτιρίου.

Το πραγματικό πρόβλημα μπορεί να είναι ότι δεν ανοίγουμε ποτέ παράθυρο

Το κλιματιστικό δεν είναι απαραιτήτως σύστημα εξαερισμού. Τα περισσότερα οικιακά κλιματιστικά ψύχουν και ανακυκλώνουν τον αέρα που βρίσκεται ήδη μέσα στο δωμάτιο, χωρίς να εισάγουν ουσιαστική ποσότητα φρέσκου αέρα από έξω.

Αν λοιπόν έχεις κλειστά παράθυρα ολόκληρη την ημέρα, μπορεί να απολαμβάνεις δροσιά, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως αναπνέεις και καλύτερο αέρα.

Επιστημονική ανασκόπηση για τον αερισμό και την υγεία διαπίστωσε ότι οι υψηλότεροι ρυθμοί αερισμού στα γραφεία συνδέονταν με λιγότερα συμπτώματα Sick Building Syndrome. Τα περιορισμένα διαθέσιμα στοιχεία έδειχναν επίσης ότι ο ανεπαρκής αερισμός μπορεί να σχετίζεται με περισσότερες αναπνευστικές λοιμώξεις, φλεγμονή, συμπτώματα άσθματος και βραχυχρόνιες απουσίες από την εργασία.

Αντίστοιχα, ανασκόπηση μελετών σε εμπορικά κτίρια συνέδεσε τους χαμηλούς ρυθμούς εισαγωγής φρέσκου αέρα και τις αυξημένες συγκεντρώσεις διοξειδίου του άνθρακα με χειρότερη αντιλαμβανόμενη ποιότητα του αέρα και περισσότερα συμπτώματα.

Δεν χρειάζεται, βέβαια, να αφήνεις το παράθυρο μονίμως ανοιχτό ενώ το κλιματιστικό παλεύει μάταια με τον καύσωνα. Χρειάζεται όμως τακτική ανανέωση του αέρα, ιδιαίτερα όταν στον χώρο βρίσκονται πολλά άτομα.

Προκαλεί κρυολόγημα ή «γρίπη του air condition»;

Όχι, τουλάχιστον όχι με την έννοια που συνήθως το λέμε. Για να πάθεις γρίπη, COVID-19 ή κοινό κρυολόγημα χρειάζεται να μολυνθείς από κάποιον ιό. Δεν υπάρχει κάποιο ειδικό μικρόβιο του κλιματιστικού που καραδοκεί μόλις ρυθμίσεις τη θερμοκρασία στους 22 βαθμούς.

Η απότομη μετάβαση από την πολλή ζέστη στο πολύ κρύο και ο ξηρός αέρας μπορεί να προκαλέσουν συνάχι, βήχα, πονόλαιμο ή δυσφορία που μοιάζουν με ίωση. Αν τα συμπτώματα επιμένουν ή συνοδεύονται από πυρετό και γενική κακουχία, είναι πιθανότερο να πρόκειται για πραγματική λοίμωξη και όχι για το περίφημο «με χτύπησε το air condition».

Από την άλλη, ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ένα σύστημα θέρμανσης, εξαερισμού και κλιματισμού μπορεί να επηρεάσει τη μετάδοση των ιών σε έναν κλειστό χώρο. Ανασκόπηση προηγούμενων ερευνών για τα συστήματα HVAC και τη μετάδοση ιών κατέληξε ότι ο αερισμός, η κατεύθυνση της ροής του αέρα, τα φίλτρα, η θερμοκρασία και η υγρασία μπορούν να επηρεάσουν την αερογενή μετάδοση.

Ο καλός αερισμός και η κατάλληλη διήθηση βοηθούν στον περιορισμό της, ενώ η απλή ανακύκλωση αέρα σε κλειστό χώρο δεν αποτελεί από μόνη της προστασία.

Τα βρώμικα φίλτρα είναι άλλη ιστορία

Ένα καθαρό κλιματιστικό μπορεί να συγκρατεί σκόνη, γύρη, τρίχες κατοικιδίων και άλλα σωματίδια. Ένα παραμελημένο κλιματιστικό, όμως, μπορεί να κάνει σχεδόν το αντίθετο: να ανακυκλώνει σκόνη, αλλεργιογόνα και μυρωδιές ή να ευνοεί την ανάπτυξη μούχλας εκεί όπου συσσωρεύεται υγρασία.

Μελέτη σε 80 κτίρια γραφείων και 2.435 εργαζομένους συνέδεσε τα συχνά συμπτώματα από το κατώτερο αναπνευστικό με παράγοντες που ευνοούν τη μικροβιακή μόλυνση, όπως τα σκουπίδια και οι ρύποι στις εισαγωγές αέρα και η κακή αποστράγγιση του νερού κάτω από τις ψυκτικές επιφάνειες.

Η αλλαγή ή ο καθαρισμός των φίλτρων πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες του κατασκευαστή. Χρειάζεται επίσης τακτικό επαγγελματικό σέρβις, καθαρισμός των εσωτερικών μονάδων και έλεγχος ότι τα συμπυκνώματα απομακρύνονται σωστά.

Αν το κλιματιστικό μυρίζει μούχλα, υγρασία ή κάτι που έχει πεθάνει μέσα του, δεν το αγνοούμε. Το κλείνουμε και καλούμε τεχνικό.

Και τι γίνεται με τη λεγιονέλλα;

Η νόσος των λεγεωνάριων συνδέεται συχνά στη συλλογική φαντασία με τα κλιματιστικά, αλλά χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση.

Ο κίνδυνος αφορά κυρίως μεγάλες εγκαταστάσεις που χρησιμοποιούν νερό, όπως οι πύργοι ψύξης κεντρικών συστημάτων, και όχι το συνηθισμένο οικιακό κλιματιστικό τύπου split. Το βακτήριο Legionella μπορεί να αναπτυχθεί σε σύνθετα υδάτινα συστήματα και να διασπαρεί μέσω μολυσμένων σταγονιδίων.

Μελέτη που διερεύνησε έξαρση κρουσμάτων στην Ελβετία συνέδεσε, μέσω γονιδιωματικής ανάλυσης, κλινικά περιστατικά με στελέχη του βακτηρίου που εντοπίστηκαν σε πύργους ψύξης.

Άρα, ναι, υπάρχει πραγματικός κίνδυνος σε συγκεκριμένα μεγάλα και κακώς συντηρημένα υδρόψυκτα συστήματα.

Είναι κακό να κοιμάσαι με το air condition ανοιχτό;

Όχι απαραίτητα. Μάλιστα, όταν το υπνοδωμάτιο είναι υπερβολικά ζεστό, το κλιματιστικό μπορεί να σε βοηθήσει να κοιμηθείς καλύτερα.

Σε πειραματική μελέτη ηλικιωμένων για τη θερμοκρασία του υπνοδωματίου και τον ύπνο, η θερμοκρασία των 30°C μείωσε τον συνολικό χρόνο και την αποτελεσματικότητα του ύπνου και αύξησε τον χρόνο που οι συμμετέχοντες έμεναν ξύπνιοι, σε σύγκριση με τους 27°C. Ο καλύτερος αερισμός αύξησε επίσης τη διάρκεια του βαθιού ύπνου και του ύπνου REM.

Άλλη μελέτη σε ηλικιωμένους που κοιμούνταν στα σπίτια τους βρήκε ότι ο ύπνος ήταν κατά μέσο όρο πιο αποτελεσματικός και ήρεμος όταν η νυχτερινή θερμοκρασία κυμαινόταν μεταξύ 20°C και 25°C. Υπήρχαν, πάντως, σημαντικές διαφορές από άνθρωπο σε άνθρωπο, οπότε δεν υπάρχει μία μαγική θερμοκρασία που να ταιριάζει σε όλους.

Για πιο άνετο ύπνο, κράτησε τη θερμοκρασία σε ένα επίπεδο που δεν σε κάνει να κρυώνεις, χρησιμοποίησε τη χαμηλή σκάλα του ανεμιστήρα και κατεύθυνε τις περσίδες έτσι ώστε ο αέρας να μη χτυπά απευθείας το πρόσωπο ή το σώμα σου όλη τη νύχτα.

Στον καύσωνα, το air condition μπορεί να προστατεύει την υγεία

Στη συζήτηση για τις πιθανές ενοχλήσεις συχνά ξεχνάμε το προφανές: η υπερβολική ζέστη είναι πραγματικός κίνδυνος για την υγεία και το κλιματιστικό αποτελεί ένα από τα αποτελεσματικότερα μέσα προστασίας.

Σε μελέτη για την έκθεση ηλικιωμένων σε υψηλές εσωτερικές θερμοκρασίες, 16 συμμετέχοντες εκτέθηκαν για οκτώ ώρες σε θερμοκρασίες 22°C, 26°C, 31°C και 36°C. Στους 31°C και 36°C αυξήθηκαν σημαντικά η θερμοκρασία του σώματος και η καρδιαγγειακή καταπόνηση. Στους 26°C δεν παρατηρήθηκε αντίστοιχη ουσιαστική επιβάρυνση.

Το εύρημα δεν σημαίνει ότι όλοι πρέπει να ρυθμίζουν το κλιματιστικό ακριβώς στους 26°C. Δείχνει, όμως, ότι η αποφυγή της υπερθέρμανσης είναι ιδιαίτερα σημαντική για ηλικιωμένους και ανθρώπους με καρδιαγγειακά, αναπνευστικά ή άλλα χρόνια προβλήματα.

Πώς να το χρησιμοποιείς σωστά

Δεν χρειάζεται ούτε να ψήνεσαι ούτε να μετατρέψεις το σπίτι σε ψυγείο. Ρύθμισε τη θερμοκρασία σε ένα άνετο και σχετικά σταθερό επίπεδο, χωρίς τεράστια διαφορά από την εξωτερική θερμοκρασία. Απόφυγε το δυνατό ρεύμα πάνω στο πρόσωπο, στον λαιμό ή στο κρεβάτι. Καθάριζε τα φίλτρα όσο συχνά προβλέπει ο κατασκευαστής και κανόνισε τακτικό έλεγχο.

Άνοιγε περιοδικά τα παράθυρα για να ανανεώνεται ο αέρας, ιδιαίτερα όταν βρίσκονται πολλά άτομα στον χώρο. Φρόντισε να πίνεις αρκετό νερό και, αν υποφέρεις από ξηροφθαλμία ή ξηρότητα των βλεννογόνων, έλεγξε την υγρασία του δωματίου.

Και κυρίως, μην αγνοείς επίμονα συμπτώματα. Αν κάθε φορά που ανοίγει το κλιματιστικό εμφανίζεις έντονο βήχα, συριγμό, δύσπνοια ή σφίξιμο στο στήθος, χρειάζεται να ελεγχθούν τόσο το μηχάνημα όσο και η υγεία σου.