Τι είναι η 15λεπτη πόλη και γιατί τσακώνονται όλοι γι’ αυτή;

Δεν είναι καινούργια μόδα, ούτε κάποιο σκοτεινό σχέδιο για να μας κλειδώσουν στη γειτονιά μας στη μετα- Covid εποχή. Η «15λεπτη πόλη» που ακούς και διαβάζεις από ‘δω κι από εκεί είναι, στην πραγματικότητα, μια ιδέα πολεοδομικού σχεδιασμού που ξεκινά από κάτι απλό: να μπορείς να κάνεις τα βασικά της καθημερινότητάς σου κοντά στο σπίτι σου, χωρίς να χρειάζεται να παίρνεις κάθε φορά αυτοκίνητο, να κολλάς στην κίνηση και να χάνεις ένα κάρο χρόνο σε μετακινήσεις.

Τι σημαίνει στην πράξη η 15λεπτη πόλη;

Με άλλα λόγια, η 15λεπτη πόλη είναι ένα μοντέλο οργάνωσης της πόλης στο οποίο ο κάτοικος μπορεί, μέσα σε περίπου 15 λεπτά με τα πόδια, με ποδήλατο ή με δημόσια συγκοινωνία, να έχει πρόσβαση σε όσα χρειάζεται συχνά: δουλειά, σχολείο, γιατρό, μαγαζιά, πάρκα για άραγμα, ψυχαγωγία, υπηρεσίες και σημεία κοινωνικής ζωής. Δεν σημαίνει ότι ολόκληρη η πόλη χωράει σε ένα τέταρτο, αλλά ότι κάθε γειτονιά γίνεται πιο πλήρης, πιο λειτουργική και λιγότερο εξαρτημένη από το ΙΧ.

Η ιδέα ανήκει στον Carlos Moreno, Γάλλο-Κολομβιανό καθηγητή και ερευνητή, ο οποίος την ανέπτυξε το 2016 στο πλαίσιο της συζήτησης για τις «έξυπνες πόλεις». Ο Moreno μίλησε για μια πιο ανθρώπινη, προσβάσιμη και βιώσιμη πόλη, στην οποία ο χρόνος του κατοίκου δεν καταναλώνεται διαρκώς σε μετακινήσεις. Το μοντέλο πήρε μεγάλη δημοσιότητα μετά την πανδημία, όταν πολλοί άνθρωποι ξανασκέφτηκαν τη σχέση τους με τη γειτονιά, την εργασία από το σπίτι, τους δημόσιους χώρους και την ανάγκη να υπάρχουν βασικές υπηρεσίες σε μικρή απόσταση.

Στην καρδιά της 15λεπτης πόλης βρίσκονται έξι βασικές λειτουργίες: κατοικία, εργασία, εμπόριο, υγεία, εκπαίδευση και ψυχαγωγία. Το ζητούμενο είναι να μη χρειάζεται να διασχίζεις τη μισή πόλη για κάθε μικρή ανάγκη της ημέρας. Να μπορείς, ας πούμε, να πας το παιδί στο σχολείο, να πάρεις ψωμί, να κάνεις μια στάση σε ένα φαρμακείο, να περπατήσεις σε ένα πάρκο ή να πιείς έναν καφέ χωρίς να χρειάζεται να μπεις στο αυτοκίνητο και να κάνεις τάμα στην Παναγιά την Πολυθεσίτισσα για παρκάρισμα χωρίς να φας κλήση.

Γιατί θεωρείται καλή ιδέα

Οι υποστηρικτές της ιδέας λένε ότι έτσι οι πόλεις γίνονται πιο καθαρές, πιο υγιείς και πιο κοινωνικές. Η μείωση της εξάρτησης από το αυτοκίνητο σημαίνει λιγότερη κίνηση, λιγότερους ρύπους, λιγότερο θόρυβο και περισσότερο χώρο για πεζούς, ποδήλατα, πλατείες, πράσινο και δημόσια ζωή. Παράλληλα, ενισχύονται τα μικρά τοπικά καταστήματα, γιατί οι κάτοικοι κινούνται περισσότερο στη γειτονιά τους και δεν καταφεύγουν αποκλειστικά σε εμπορικά κέντρα ή μακρινούς προορισμούς για τις καθημερινές τους ανάγκες.

Είναι και υγιεινή. Μια πόλη που σε ενθαρρύνει να περπατάς ή να κάνεις ποδήλατο σε βάζει, έστω και έμμεσα, σε μια πιο δραστήρια καθημερινότητα. Περισσότερο πράσινο, καθαρότερος αέρας, λιγότερη απομόνωση και περισσότερες αφορμές για επαφή με άλλους ανθρώπους.

Πού εφαρμόζεται ήδη

Το μοντέλο έχει ήδη επηρεάσει πόλεις όπως το Παρίσι, η Βαρκελώνη, η Μελβούρνη, η Οτάβα, το Πόρτλαντ, το Μιλάνο και η Σαγκάη. Σε πολλές περιπτώσεις δεν εμφανίζεται απαραίτητα με το ίδιο όνομα. Μπορεί να μιλάμε για «20λεπτες γειτονιές», «complete communities» ή «complete neighbourhoods», αλλά η λογική είναι παρόμοια: πιο αυτάρκεις, πιο πράσινες και πιο προσβάσιμες γειτονιές, όπου η καθημερινή ζωή δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το αυτοκίνητο.

Και στην Ελλάδα;

Στην Ελλάδα, η πιο χαρακτηριστική αναφορά στο μοντέλο γίνεται γύρω από την αμφιλεγόμενη ανάπλαση του Ελληνικού, η οποία παρουσιάζεται ως η πρώτη «15λεπτη πόλη» της χώρας. Το project καλύπτει περίπου 6.200.000 τ.μ. και φιλοδοξεί να δημιουργήσει μια περιοχή όπου οι κάτοικοι θα έχουν πρόσβαση σε εργασία, εκπαίδευση, υπηρεσίες, αναψυχή και δημόσιους χώρους μέσα σε 15 λεπτά με τα πόδια, με ποδήλατο ή με δημόσια συγκοινωνία.

Σύμφωνα με τις μελέτες, το 70% της έκτασης προβλέπεται να αποδοθεί σε πράσινους και δημόσιους χώρους, με κεντρικό σημείο το Μητροπολιτικό Πάρκο, ενώ το σχέδιο περιλαμβάνει κατοικίες, ξενοδοχεία, εμπορικές χρήσεις, ψηλά κτίρια και έξυπνες υποδομές για ενέργεια, κυκλοφορία, νερό και απόβλητα.

Γιατί υπάρχουν κόντρες

Και κάπου εδώ αρχίζουν οι διχογνωμίες. Γιατί, ενώ η ιδέα ακούγεται εκ πρώτης όψεως λογική, έχει γίνει αντικείμενο έντονης πολιτικής αντιπαράθεσης, διαμαρτυριών και θεωριών συνωμοσίας. Το βασικό επιχείρημα των επικριτών είναι ότι πίσω από τη 15λεπτη πόλη κρύβεται, δήθεν, μια προσπάθεια περιορισμού της ελευθερίας μετακίνησης. Σύμφωνα με αυτή, οι κάτοικοι δεν θα «ενθαρρύνονται» απλώς να ζουν πιο τοπικά, αλλά θα υποχρεώνονται να μένουν μέσα σε συγκεκριμένες ζώνες.

Η θεωρία αυτή φούντωσε ιδιαίτερα στη Βρετανία, με αφορμή μέτρα περιορισμού της κυκλοφορίας αυτοκινήτων σε συγκεκριμένους δρόμους της Οξφόρδης, σε ώρες αιχμής, με στόχο τη μείωση της συμφόρησης. Αν και τα μέτρα δεν απαγόρευαν στους κατοίκους να μετακινούνται εκτός της περιοχής τους, αρκετοί τα παρουσίασαν ως απόδειξη ότι οι πόλεις του μέλλοντος θα είναι κάτι σαν αστικά κλουβιά. Η συζήτηση ξέφυγε γρήγορα από την πολεοδομία και μπήκε στο πεδίο της πολιτικής, των social media και της καχυποψίας απέναντι σε κάθε περιβαλλοντική πολιτική.

Κάποιοι μίλησαν για «κλιματικά lockdown», άλλοι για παγκόσμια σχέδια ελέγχου, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις το θέμα συνδέθηκε ακόμη και με το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ. Η ίδια η ιδέα της 15λεπτης πόλης έγινε για πολλούς κάτι σαν σύμβολο μιας υποτιθέμενης αυταρχικής πράσινης ατζέντας. Στη Βρετανία, μάλιστα, ο όρος απέκτησε τόσο τοξικό φορτίο, ώστε πόλεις και φορείς προσπάθησαν να τον αποφύγουν, παρότι στην πράξη συνέχιζαν να συζητούν παρόμοιες πολιτικές για λιγότερη κίνηση και καλύτερες γειτονιές.

Οι σοβαρές ενστάσεις

Δεν είναι κάθε κριτική στη 15λεπτη πόλη είναι συνωμοσιολογική. Υπάρχουν και σοβαρές ενστάσεις. Μία από αυτές αφορά την κοινωνική ανισότητα. Αν μια γειτονιά γίνει πιο πράσινη, πιο όμορφη και πιο λειτουργική, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να ακριβύνει, να ανέβουν τα ενοίκια και τελικά να εκτοπιστούν οι κάτοικοι με χαμηλότερα εισοδήματα. Με απλά λόγια, η 15λεπτη πόλη μπορεί να γίνει υπέροχη, αλλά για ποιους;

Άλλη ένσταση αφορά τα άτομα με αναπηρία ή κινητικές δυσκολίες. Τα 15 λεπτά δεν σημαίνουν το ίδιο για όλους. Για έναν νέο και υγιή άνθρωπο, μια απόσταση μπορεί να είναι ένας ευχάριστος περίπατος. Για έναν ηλικιωμένο, έναν άνθρωπο με αναπηρία ή έναν γονιό με καρότσι, μπορεί να είναι πολύ πιο δύσκολη. Άρα, αν ο σχεδιασμός δεν λάβει σοβαρά υπόψη την προσβασιμότητα, κινδυνεύει να φτιάξει πόλεις που δείχνουν φιλικές στα σχέδια, αλλά όχι απαραίτητα στην πράξη.

Υπάρχει επίσης το πρακτικό ζήτημα της εφαρμογής. Είναι άλλο πράγμα να σχεδιάζεις μια νέα περιοχή από την αρχή και άλλο να προσπαθείς να αλλάξεις μια ήδη πυκνοδομημένη πόλη, με στενούς δρόμους, παλιά κτίρια, ελλείψεις σε δημόσιες συγκοινωνίες, λίγο πράσινο και χρόνια προβλήματα στάθμευσης. Για να πετύχει ένα τέτοιο μοντέλο δεν αρκεί να βάλεις μερικούς ποδηλατόδρομους και να κόψεις την κυκλοφορία σε κάποιους δρόμους. Χρειάζονται υπηρεσίες, σχολεία, υγεία, δημόσιος χώρος, σωστός σχεδιασμός και, κυρίως, συμμετοχή των κατοίκων.

Τελικά, μιλάμε για ελευθερία ή για καλύτερη καθημερινότητα;

Κάπου εκεί βρίσκεται ίσως και η ουσία της όλης κουβέντας. Η 15λεπτη πόλη δεν είναι ούτε μαγική λύση ούτε δυστοπικό σενάριο. Μπορεί να βελτιώσει την καθημερινότητα, να μειώσει την εξάρτηση από το αυτοκίνητο και να κάνει τις γειτονιές πιο ανθρώπινες. Μπορεί όμως και να εφαρμοστεί άτσαλα, άδικα ή επιφανειακά, αν αγνοήσει τις πραγματικές ανάγκες όσων ζουν σε αυτές τις γειτονιές.

Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι να έχεις το σχολείο, το πάρκο, το σούπερ μάρκετ και τον γιατρό κοντά σου. Το πρόβλημα αρχίζει όταν οι πολίτες νιώθουν ότι οι αποφάσεις παίρνονται χωρίς αυτούς, ότι τα μέτρα έρχονται από πάνω προς τα κάτω ή ότι η «βιώσιμη πόλη» γίνεται άλλο ένα ωραίο σύνθημα που τελικά ευνοεί τους λίγους.

Με πληροφορίες από Urbangreen και Ube.uk