Ένα ταξίδι μαγικό: Στη Μεσοποταμία για τη Μπιενάλε του Μαρντίν

Skyground, Ουρανοέδαφος δηλαδή, είναι ο τίτλος της φετινής, έβδομης κατά σειρά Μπιενάλε του Μαρντίν, που άνοιξε τις πόρτες της πριν από λίγες μέρες. Πουθενά αλλού δεν θα ήταν τόσο ταιριαστός όσο σε μια πόλη που ακροβατεί μεταξύ ουρανού και γης, ψηλά πάνω από τις πεδιάδες της Μεσοποταμίας, σε υψόμετρο χιλίων και βάλε μέτρων. Χτισμένη αμφιθεατρικά κάτω από το κάστρο της, και πλημμυρισμένη μικρά αρχιτεκτονικά αριστουργήματα στο χρώμα του μελιού, αυτή εδώ είναι μια πόλη με πάρα πολύ ουρανό. Ίσως τον περισσότερο που έχεις δει σε πόλη.

Δεν είναι, ωστόσο, αυτή η βασική αναφορά του τίτλου: Αντλώντας έμπνευση από δύο ιστορίες πανάρχαιες, τους Όρνιθες του Αριστοφάνη και το Συνέδριο των Πουλιών (*) του Αττάρ, η Μπιενάλε του Μαρντίν συγκεντρώνει έργα που μιλούν για τη σύνδεση της πραγματικότητας με την φαντασία, του πολιτικού με το ποιητικό, του υλικού με τον άυλο κόσμο, της καθημερινότητας με τα όνειρα.

(*) Επικό ποίημα του Πέρση Farid ud-Din Attar, γραμμένο τον 12ο αιώνα, στο οποίο τριάντα πουλιά ξεκινούν για να βρουν τον αληθινό βασιλιά τους, τον μυθικό Σιμούργκ, κι αφού περάσουν επτά κοιλάδες και μυριάδες δοκιμασίες, ανακαλύπτουν ότι το όνομα του Σιμούργκ είναι λογοπαίγνιο, σημαίνει τριάντα πουλιά, και αληθινός βασιλιάς τους είναι ο ίδιος τους ο (συλλογικός) εαυτός.

Φυτά της Επιμονής, της Τουρκοβραζιλιάνας Camila Rocha, και στο βάθος έργα του Κοσοβάρου Jakup Ferri

Έργα που απλώνονται, πέρα από το μουσείο της πόλης, σε πέντε μοναδικούς χώρους: Την αρχαία Αναστασιούπολη, που σήμερα τη λένε Dara, το μοναστήρι Deyrulzafaran, αλλοτινή έδρα του Συρορθόδοξου Πατριαρχείου που σήμερα βρίσκεται στη Δαμασκό, το Χαμάμ του Κιζίλ Τεπέ, το Καραβανσαράι του Μαρντίν και το ιστορικό Καφενείο των Μαραγκών.

Με τη συμμετοχή 42 καλλιτεχνών από 20 χώρες, σε επιμέλεια της καλλιτεχνικής διευθύντριας του Istanbul Modern, Çelenk Bafra, η έκθεση γίνεται η τέλεια αφορμή για ένα ταξίδι στη γη της Μεσοποταμίας, στο Μαρντίν της Τουρκίας.

Κι αυτά είναι λίγα μόνο από τα πολλά που ξεχωρίσαμε στην πρόσφατη επίσκεψή μας στους ονειρικούς, ουρανοεδαφικούς χώρους της.

Στην Δάρα…

Πόλη αρχαία που κατέλαβε και οχύρωσε το 505 μ.Χ. ο βυζαντινός αυτοκράτορας Αναστάσιος –εξ ου και αναφέρεται συχνά ως Αναστασιούπολη– το τελευταίο σύνορο ανάμεσα σε δυο αυτοκρατορίες μεγάλες και τρανές, τη Βυζαντινή και την Περσική, είναι σήμερα ένας συναρπαστικός αρχαιολογικός χώρος, με τη νεκρόπολη και τους αρχαίους ναούς της, και ένα γιγάντιο υπόγειο δίκτυο υδραγωγείων, καναλιών και δεξαμενών λαξευμένων στους βράχους της Μεσοποταμίας.

 
Το βαθιά συμβολικό έργο του Alper Aydin, στην υπόγεια δεξαμενή της Dara

Στη μεγάλη, αυτοκρατορική κινστέρνα της, οι υποβλητικοί φωτισμοί μοιάζουν να υπογραμμίζουν το κατάλευκο έργο του Alper Aydin: Ένα γλυπτό μνημειακών διαστάσεων που απεικονίζει ένα φίδι να καταπίνει τον άγγελο που βρέθηκε με σπασμένα τα φτερά του από τον ουρανό στα σκοτάδια του κάτω κόσμου.

Agape Bench της Šejla Kamerić

Ακριβώς δίπλα του, η διαδραστική εγκατάσταση του Selcuk Artut μετατρέπει την κίνηση γύρω της σε ήχο, αφήνοντας την ακουστική των πέτρινων στοών να μεταφέρει στον χώρο τον αόρατο διάλογο μεταξύ τους. Έξω, στην αρχαία αγορά της πόλης, το Agape Bench της Šejla Kamerić γίνεται σημείο συνάντησης και φόρος τιμής (το μάντεψες) στις πολλές γλώσσες της αγάπης.

Στο μοναστήρι Deyrulzafaran…

Χτισμένο τον 5ο αιώνα μ.Χ. επάνω στα ερείπια αρχαίου ναού του Ήλιου, ο οποίος λατρευόταν εδώ από το 2000 π.Χ., το μοναστήρι που υπήρξε ως το 1932 η έδρα του Συρορθόδοξου Πατριαρχείου είναι σήμερα πρωτίστως αξιοθέατο, εξακολουθεί όμως και να λειτουργεί σε μεγάλες γιορτές της ορθοδοξίας, όπως ο Δεκαπενταύγουστος.

Εξωτερική άποψη του μοναστηριού, με τα έργα του Vahap Avşar στους τοίχους

Στους εξωτερικούς τοίχους του, οι λεοπαρδάλεις του Vahap Avşar είναι κατασκευασμένες από ξύλο που προήλθε από κατεδαφισμένα σπίτια της Μπουχάρα, είναι όμως και ζωντανές, καθότι μέσα τους ζουν ολόκληρες αποικίες μελισσών, ευγενική προσφορά των μελισσοκόμων της περιοχής –στους οποίους θα επιστρέψουν μετά το τέλος της Μπιενάλε, με το μέλι τους να γίνεται συστατικό για τα γλυκά της τελετής λήξης.

Η Μάρω Μιχαλακάκου και το Ταξίδι της

Στο εσωτερικό του μοναστηριού, η Αθηναία Μάρω Μιχαλακάκου, στο έργο της που λέγεται Το Ταξίδι, πλέκει με επτά βελόνες (όσες και οι κοιλάδες στο Συνέδριο των Πουλιών του Αττάρ, που όπως μας λέει η ίδια «είναι ουσιαστικά το ταξίδι προς την αλήθεια του εαυτού μας») την Ιθάκη του Καβάφη με στοιχεία της τοπικής κουλτούρας.

«Τα μαλλιά, και κυρίως η κοτσίδα, είναι η περηφάνεια των γυναικών εδώ, είναι η δύναμή τους –και όχι μόνο εδώ, σε πολλά μέρη του κόσμου» εξηγεί, μιλώντας για τις χρωματιστές πλεξούδες της, που απλώνονται στους τοίχους γύρω μας, φτιαγμένες από τα ίδια υφάσματα με τα οποία οι γυναίκες της περιοχής φτιάχνουν τα φορέματά τους. Το βελούδο της έχει το χρώμα του σαφράν, οι καλλιέργειες του οποίου βάφτισαν το μοναστήρι –Deyrulzafaran, μοναστήρι του σαφράν, αν δεν έκανες ακόμα τη σύνδεση.

Η βάρκα του Isaac Chong Wai στο προαύλιο του μοναστηριού

Στην αυλή του μοναστηριού, ο Isaac Chong Wai κατασκευάζει τη βάρκα του από τα σίδερα μιας πρώην φυλακής ανηλίκων, μετατρέποντας τον περιορισμό σε ελευθερία και τα όρια στο απεριόριστο της ελπίδας.

Στο χαμάμ του Κιζίλ Τεπέ…

Ανάμεσα σε δύο ρίζες: Ένας τόπος για όσους κοιτούν προς τα μέσα, της Hilal Can

Το πρώτο και μοναδικό χαμάμ της μεγαλύτερης πόλης στην ευρύτερη περιοχή του Μαρντίν, άνοιξε τις πόρτες του το 1967, λειτούργησε μόνο μέχρι το 1982 και από τότε στέκει εγκαταλελειμμένο, έχοντας ανοίξει ξανά μία μόνο φορά, για την πρώτη έκθεση μοντέρνας τέχνης του Κιζίλ Τεπέ το 2007.

Ο χρωματιστός κόσμος του Bawer Doğanay μας υποδέχεται στο χαμάμ

Φέτος, σχεδόν 20 χρόνια αργότερα, γίνεται για πρώτη φορά χώρος της Μπιενάλε του Μαρντίν, φιλοξενώντας έργα ονειρικά όπως τα βιτρό και τα χαρακτικά του Bawer Doğanay, τους σουρεαλιστικούς κόσμους της Hilal Can που μας καλούν να περιπλανηθούμε από δωμάτιο σε δωμάτιο σαν άλλες Αλίκες στη Χώρα των Θαυμάτων, και το ποιητικά πολιτικό (ή μήπως πολιτικά ποιητικό;) βίντεο του Carlos Aires, ένα καυστικό σχόλιο επάνω στην αστυνομική βία στην Ισπανία –και σε οποιαδήποτε χώρα του κόσμου, εδώ που τα λέμε.

Φωτογραφία της Larissa Araz, από την Μπιενάλε της Γάζας

Στα αλλοτινά αποδυτήρια του χαμάμ φιλοξενείται η μπιενάλε-μέσα-στην-μπιενάλε, η Μπιενάλε της Γάζας, που φέρνει στο Κιζίλ Τεπέ έργα παλαιστινίων καλλιτεχνών όπως τα σπαρακτικά γλυπτά των Yasmeen al Daya και Fares Ayash και οι συγκλονιστικές φωτογραφίες της Larissa Araz.

Στο Καραβανσαράι…

Το πουλί, το νήμα και η ανοιχτή θάλασσα της Εσμεράλδας Κοσματοπούλου

Εμβληματικό κτίριο-σύμβολο της πόλης του Μαρντίν, ακριβώς απέναντι από το μουσείο, το Καραβανσαράι γίνεται το ιδανικό σκηνικό για να στεγάσει το συναρπαστικό Το πουλί, το νήμα και η ανοιχτή θάλασσα της Ελληνογαλίδας Εσμεράλδας Κοσματοπούλου, που ζει τα τελευταία χρόνια στο Κάιρο. Αντλώντας έμπνευση από το Συνέδριο των Πουλιών του Αττάρ, και απεικονίζοντας ορισμένους από τους χαρακτήρες του, όπως το παγώνι, την κουκουβάγια και τον αετό, φτιάχνει, όπως μας λέει η ίδια, έναν κόσμο ανάμεσα στον ουρανό και τη γη, την πτήση και τη γείωση, την θάλασσα και την ποίηση.

Η Εσμεράλδα Κοσματοπούλου πλάι στο έργο της

Ένας λαβύρινθος από πολύχρωμα φτερά, νήματα και στίχους που σε καλεί να τον πλοηγηθείς υπό τους ήχους των (ηχογραφημένων στις 5.00 κάποιο χάραμα) πουλιών του Μαρντίν, χαράσσοντας τη δική σου διαδρομή μέσα από επτά κοιλάδες.

Narrative of Reduction, της Rozelin Akgün

Ακριβώς πλάι του, το Narrative of Reduction της Rozelin Akgün είναι ένα σχόλιο επάνω στις γεωπολιτικές συνθήκες που διαμορφώνουν την περιοχή του Μαρντίν, με τα χρώματά του να λιώνουν το ένα μέσα στο άλλο κλείνοντας το μάτι στα πλουμιστά φτερά των πουλιών δίπλα τους.

Στο Καφενείο των Μαραγκών…

Στην καρδιά του παζαριού του Μαρντίν, με τις ταράτσες του να απολαμβάνουν πανοραμική θέα στις πεδιάδες της Μεσοποταμίας, το παραδοσιακό Καφενείο των Μαραγκών είναι εδώ και δεκαετίες σημείο συνάντησης τόσο για τους μαραγκούς που διατηρούν γύρω του τα μαγαζιά τους, όσο και για τους φοιτητές, τους καλλιτέχνες και τους επισκέπτες της πόλης.

Λευκή Σημαία, της Mehtap Baydu στην ταράτσα του καφενείου

Με το έργο της Λευκή Σημαία, η Mehtap Baydu αναφέρεται σε μια τοπική παράδοση σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες πετούν τις μαντίλες τους ανάμεσα σε αντιμαχόμενες πλευρές για να σταματήσουν μια σύγκρουση. Διευρύνοντας αυτή τη συμβολική χειρονομία, μεταμορφώνει το σώμα, μαζί με το δέρμα του, σε μια λευκή σημαία πάνω στην ταράτσα, σηματοδοτώντας το τελικό κατώφλι ανάμεσα στον εαυτό και τον έξω κόσμο.

Βίντεο-εγκατάσταση της Hamra Abbas, στο εσωτερικό του καφενείου

Στον αντίποδα, στο εσωτερικό του καφενείου, στο βίντεο της καλλιτέχνιδας από τη Λαχόρη, Hamra Abbas, κεραμικά χέρια, ακριβή αντίγραφα των χεριών της ίδιας της καλλιτέχνιδας, επιχειρούν να χειροκροτήσουν αλλά κάθε σύγκρουσή τους θυμίζει έκρηξη, κι ενώ ο ήχος που παράγεται μοιάζει με χειροκρότημα, η δυσαρμονία που δημιουργεί αποκαλύπτει καταστροφικές παρορμήσεις κρυμμένες κάτω από τη συλλογική αποδοχή.

Στο Μουσείο του Μαρντίν…

Ο γιγάντιος σκορπιός του Zahit Mungan, στην είσοδο της έκθεσης

Χτισμένο το 1889 ως στρατώνας του ιππικού, το μουσείο της πόλης του Μαρντίν είναι φέτος ο μεγαλύτερος χώρος της Μπιενάλε, φιλοξενώντας έργα 19 καλλιτεχνών. Ο γιγάντιος, ιπτάμενος σκορπιός που μας υποδέχεται ενώ κατεβαίνουμε τη σκάλα είναι έργο του ντόπιου δημιουργού χαρταετών Zahit Mungan, που εμπνέεται από τον συμβολισμό του σκορπιού στη μυθολογία της Μεσοποταμίας, όχι μόνο ως δηλητηριώδους πλάσματος αλλά και ως φύλακα και προστάτη, και του δίνει την ελαφράδα της αιώρησης, θολώνοντας για μια ακόμα φορά τα όρια μεταξύ ουρανού και γης.

Κιβωτός του Νώε της Cansu Çakar

Στα ενδότερα, η Κιβωτός του Νώε της Cansu Çakar χρησιμοποιεί την τεχνική της μικρογραφίας για να αποτυπώσει, σε σχήμα κοχυλιού, το αέναο ταξίδι ανάμεσα στην κίνηση και την (μετ)εγκατάσταση, την ζωή και την απώλεια που συνδέει εδώ και χιλιετίες τα λιμάνια και τους ανθρώπους της Μεσογείου.

Τι Απομένει, της Irem Tok

Σχεδόν δίπλα της, το Τι Απομένει της Irem Tok προσεγγίζει τη γνώση σαν αρχιτεκτονικά μέλη αρχαίων ναών που χρησιμοποιούνται για να χτιστούν νέα μνημεία, σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα αναφορά στην Σχολή της Νίσιβης, ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά κέντρα της Ανατολικής Συριακής Εκκλησίας, γνωστή και ως το «πρώτο πανεπιστήμιο» της Ιστορίας, που ιδρύθηκε το 350 π.Χ. στο Νουσαϊμπίν, κοντά στο Μαρντίν.

Στο κέντρο: Slavs and Tatars, μαγικά χαλιά | Δεξιά κι αριστερά, τα έργα του Michael Rakowitz

Ο Αμερικανοϊρακινός Michael Rakowitz, που είδαμε πρόσφατα και στην Αθήνα, ανακατασκευάζει κλεμμένα και κατεστραμμένα κειμήλια από το Εθνικό Μουσείο του Ιράκ και τα χρησιμοποιεί για να αποτυπώσει το ασσυριακό παλάτι του Νιμρούντ, αφήνοντας επίτηδες κενά στη θέση των έργων που στεγάζονται σήμερα σε μουσεία και ιδρύματα της Δύσης, για να στηλιτεύσει τις πρακτικές και τη νοοτροπία της αποικιοκρατίας που ακόμα καλά κρατούν.

Πλάι του, η κολλεκτίβα Slavs and Tatars επανεφευρίσκει το αραβικό χαλί ως πέρασμα που απαλύνει τα σύνορα και διευκολύνει την μετάβαση από χώρο σε χώρο. Ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που το κάνει και αυτή η σπουδαία, εξωστρεφής, παιχνιδιάρικα πολιτική και πλουραλιστικά ονειροπόλα Μπιενάλε του Μαρντίν που ισορροπεί μεταξύ ουρανού και γης, όπως και η πόλη που την φιλοξενεί.