«Η αλήθεια της απεξάρτησης δεν είναι θέαμα»

Τι σημαίνει να αφηγείσαι μια ιστορία απεξάρτησης χωρίς να την κάνεις θέαμα; Πώς χωράνε σε ένα ντοκιμαντέρ η μνήμη, η φωτογραφία, η θεραπεία και η πολιτική διάσταση της δημόσιας ψυχικής υγείας;

Στο νέο ντοκιμαντέρ «575 ημέρες στο 18 ΑΝΩ» - Η φωτογραφία ως πράξη μνήμης και λύτρωσης», η προσωπική διαδρομή του Γιάννη δεν παρουσιάζεται ως μια ιστορία πόνου, αλλά ως μια αργή και απαιτητική διαδικασία επανασύνδεσης με τον εαυτό, τη μνήμη και τον κόσμο.

Η φωτογραφία γίνεται ο τρόπος με τον οποίο το άρρητο βρίσκει μορφή, ενώ το 18 ΑΝΩ αναδεικνύεται πολλά παραπάνω από μια θεραπευτική δομή. Ένας δημόσιος χώρος φροντίδας, κοινότητας και ζωής.

Μιλήσαμε με την Μαρία Κεφαλά, που υπογράφει την αρχισυνταξία, για τα όρια της αφήγησης, την ευθύνη απέναντι σε μια βιωματική εμπειρία και την πολιτική διάσταση της απεξάρτησης σε μια εποχή που η ψυχική υγεία δοκιμάζεται θεσμικά.

Φωτογραφία: Μαρία Γαλάτη

Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στην αρχισυνταξία ενός τόσο προσωπικού και βιωματικού ντοκιμαντέρ, που ακουμπά την απεξάρτηση, τη μνήμη και την έκθεση ενός ανθρώπου;

«Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να προστατευτεί η αλήθεια της ιστορίας χωρίς να γίνει θέαμα. Από την αρχή με ενδιέφερε να μη μετατρέψω την εμπειρία της απεξάρτησης σε μια δραματοποιημένη αφήγηση πόνου, αλλά σε μια διαδικασία βαθιά ανθρώπινης και πολιτικής σημασίας. Ο Γιάννης δεν εμφανίζεται ως «περίπτωση» αλλά ως άνθρωπος που επαναδιαπραγματεύεται τη σχέση του με τον εαυτό του, τη μνήμη, το σώμα και τον κόσμο γύρω του.

Η εμπιστοσύνη ήταν καθοριστική. Χτίστηκε σταδιακά και πάνω σε αυτή μπορέσαμε να δημιουργήσουμε μια αφήγηση που να έχει ευαισθησία, αξιοπρέπεια και ειλικρίνεια. Η φωτογραφία έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο σε αυτό, γιατί λειτούργησε σαν ένας ασφαλής τρόπος έκφρασης. Πολλά πράγματα που δεν ήθελε να ειπωθούν ευθέως, αποτυπώνονται μέσα στις εικόνες του.

Αυτό που είχε επίσης τεράστιο ενδιαφέρον και για εμένα αποτέλεσε μια δημιουργική έκπληξη, ήταν ότι ο Γιάννης υπογράφει το σενάριο της αφήγησής του, τα κείμενα αλλά και τις φωτογραφίες που δομούν τις έξι ενότητες του ντοκιμαντέρ.

Ουσιαστικά δεν είναι απλώς ο πρωταγωνιστής της ιστορίας του. Είναι ο άνθρωπος που επιλέγει πώς θα αφηγηθεί τη διαδρομή του. Οι έξι φωτογραφίες λειτουργούν σαν εσωτερικοί σταθμοί μνήμης και μεταμόρφωσης. Καταγράφουν με πολύ ακριβή και βιωματικό τρόπο το πέρασμά του από τη σκιά στο φως.

Νομίζω πως εκεί βρίσκεται και η βαθύτερη δύναμη του ντοκιμαντέρ: στο ότι ένας άνθρωπος που κάποτε βρισκόταν στη σιωπή και στην αποσύνδεση, σήμερα δημιουργεί εικόνες, λόγο και αφήγηση για να μιλήσει δημόσια για την εμπειρία του με καθαρότητα, επίγνωση και ευθύνη».

Πώς ισορροπήσατε ανάμεσα στην προσωπική ιστορία του Γιάννη και στη μεγαλύτερη κοινωνική και πολιτική συζήτηση για τις δημόσιες δομές απεξάρτησης στην Ελλάδα;

«Δεν ήθελα να κάνω ούτε ένα καθαρά προσωπικό πορτρέτο, ούτε ένα διδακτικό πολιτικό ντοκιμαντέρ. Η προσωπική ιστορία του Γιάννη είναι το σημείο εκκίνησης για να ανοίξει μια μεγαλύτερη συζήτηση γύρω από την απεξάρτηση, την ψυχική υγεία και τη σημασία των δημόσιων θεραπευτικών δομών.

Το ίδιο το 18 ΑΝΩ υπάρχει οργανικά μέσα στην ιστορία του. Δεν παρουσιάζεται αφηρημένα ή θεωρητικά. Βλέπουμε πώς μια δημόσια δομή, μια θεραπευτική κοινότητα, η ψυχοθεραπεία και η τέχνη μπορούν να δημιουργήσουν πραγματικούς όρους επανένταξης και ζωής. Εκεί ακριβώς η προσωπική αφήγηση γίνεται πολιτική χωρίς να χρειάζεται συνθήματα.

Η παρουσία της Κατερίνας Μάτσα είναι πολύ σημαντική, γιατί έδωσε το ιστορικό και θεσμικό πλαίσιο αυτής της συζήτησης, φωτίζοντας τις αλλαγές που έχουν επηρεάσει τις δημόσιες δομές ψυχικής υγείας και απεξάρτησης τα τελευταία χρόνια».

Υπήρχαν σημεία στα οποία χρειάστηκε να μπουν όρια, ώστε η αφήγηση να παραμείνει δυνατή αλλά όχι εκβιαστικά συγκινησιακή ή τραυματοκεντρική;

«Συνεχώς. Ήταν ίσως η βασικότερη ηθική δοκιμασία σε όλη τη διαδικασία. Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος, σε τέτοιες ιστορίες, να καταλήξεις να αναπαράγεις μια αισθητική τραύματος ή να χρησιμοποιήσεις τον ανθρώπινο πόνο σαν εργαλείο συγκίνησης.

Ήταν άλλωστε από την αρχή και καθ όλη τη διάρκεια της ζύμωσης της ιδέας με τον Γιάννη, δική του επιθυμία να μην συμβεί κάτι τέτοιο. Με απαράβατο όριο αυτό και με την ασφάλεια του κοινού άξονα στην οπτική και τη σκέψη μας, απέφυγα οτιδήποτε δε θα σεβόταν τη δική του θέση. Για μένα είναι προϋπόθεση ο σεβασμός και για αυτό σε καμιά αφήγηση ιστορίας που μου εμπιστεύονται δεν με ενδιαφέρει να σοκάρω. Με ενδιαφέρει να κατανοήσω. Έτσι ακολούθησα πιστά την αφήγησή του, που χτίστηκε πάνω στη μνήμη, τη σιωπή, την παρατήρηση και τη διαδικασία μεταμόρφωσης και όχι στην ωμή εξιστόρηση.

Ακόμα και η μάσκα που χρησιμοποιείται στο ντοκιμαντέρ δεν λειτουργεί σαν σκοτεινό σύμβολο, αλλά σαν καλλιτεχνική αποτύπωση της εσωτερικής σύγκρουσης και της συνύπαρξης δύο εαυτών. Ήθελα ο θεατής να πλησιάσει αυτή την εμπειρία με ενσυναίσθηση».

Τι θα θέλατε να κρατήσει ο θεατής φεύγοντας από την προβολή: την προσωπική διαδρομή λύτρωσης, το καλλιτεχνικό αποτύπωμα της φωτογραφίας ή το μήνυμα για το μέλλον της δημόσιας απεξάρτησης;

«Ιδανικά και τα τρία μαζί, γιατί στο συγκεκριμένο ντοκιμαντέρ είναι αλληλένδετα. Η προσωπική διαδρομή του Γιάννη δεν μπορεί να διαχωριστεί ούτε από τη φωτογραφία, ούτε από το θεραπευτικό και κοινωνικό πλαίσιο που τον στήριξε.

Αν όμως έπρεπε να κρατήσω κάτι, θα ήθελα ο θεατής να φύγει με την αίσθηση ότι η απεξάρτηση δεν είναι μια αφηρημένη έννοια ή μια χαμένη υπόθεση, αλλά μια δύσκολη και βαθιά ανθρώπινη διαδικασία που χρειάζεται χρόνο, φροντίδα, κατανόηση και δημόσια στήριξη.

Και ταυτόχρονα να δει πως η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει σαν χώρος επιβίωσης και επανανοηματοδότησης της ζωής. Στην περίπτωση του Noesis 575*, η φωτογραφία δεν καταγράφει απλώς την πραγματικότητα. Τον βοήθησε να την ξανακατοικήσει».

Πώς απαντά ένα ντοκιμαντέρ σαν το «575 ημέρες στο 18 ΑΝΩ» στην πολιτική επιλογή αποδυνάμωσης των δημόσιων δομών απεξάρτησης και στη μετατροπή της ψυχικής υγείας από κοινωνικό δικαίωμα σε πεδίο διαχείρισης, ελέγχου ή και αγοράς;

«Νομίζω πως το ίδιο το ντοκιμαντέρ αποτελεί μια έμπρακτη απάντηση σε αυτή την πολιτική επιλογή. Γιατί απέναντι σε μια λογική που αντιμετωπίζει την απεξάρτηση ως αριθμό, διαχείριση ή διοικητικό ζήτημα, καταγράφει κάτι βαθιά ανθρώπινο: μια πραγματική διαδικασία θεραπείας, σχέσης, κοινότητας και επανένταξης που δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς δημόσια, συλλογική φροντίδα.

Το 18 ΑΝΩ δεν ήταν απλώς μια υπηρεσία για τον Γιάννη. Ήταν ένας χώρος θεραπείας, ψυχοθεραπείας, τέχνης, συνύπαρξης και επανασύνδεσης με τη ζωή. Και ακριβώς αυτό το μοντέλο δημόσιας θεραπευτικής κοινότητας είναι που τα τελευταία χρόνια αποδυναμώνεται συστηματικά.

Η δημιουργία του ΕΟΠΑΕ και συνολικά η κυβερνητική κατεύθυνση στην ψυχική υγεία και την απεξάρτηση προωθούν όλο και περισσότερο μια λογική συγκεντρωτικής διαχείρισης και αποπολιτικοποίησης της θεραπείας. Οι δημόσιες δομές χάνουν σταδιακά την αυτονομία, τη φιλοσοφία και τα θεραπευτικά χαρακτηριστικά που τις έκαναν ζωντανές κοινότητες φροντίδας. Και αυτό δεν είναι μια ουδέτερη διοικητική μεταρρύθμιση. Είναι βαθιά πολιτική επιλογή.

Όταν η ψυχική υγεία παύει να αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό δικαίωμα και μετατρέπεται σε πεδίο ελέγχου, κόστους και αποτελεσματικότητας, τότε χάνεται ο πυρήνας της θεραπείας: ο άνθρωπος.

Το ντοκιμαντέρ επιχειρεί ακριβώς να υπενθυμίσει αυτό. Ότι πίσω από κάθε πολιτική απόφαση υπάρχουν ζωές, σώματα, άνθρωποι που παλεύουν να σταθούν ξανά όρθιοι. Και έτσι η ιστορία του Noesis 575* είναι τελικά και μια πολιτική μαρτυρία για το τι μπορεί να γεννήσει μια δημόσια θεραπευτική κοινότητα όταν λειτουργεί με ελευθερία, εμπιστοσύνη και ανθρωπιά».