Οι πόρτες της Κυψέλης που δεν είχες προσέξει ποτέ

Πόσες φορές έχεις περάσει μπροστά από μια πολυκατοικία στην Κυψέλη χωρίς να δώσεις ιδιαίτερη σημασία στην είσοδό της; Κι όμως, πίσω από τα σίδερα και τα μοτίβα μιας πόρτας, μπορεί να κρύβεται μια ολόκληρη ιστορία της πόλης.

Αυτήν την ιστορία θέλησε να διερευνήσει η Βρετανίδα εικαστικός Eleanor Lines, η οποία περπάτησε τη γειτονιά πόρτα-πόρτα, καταγράφοντας και επανασχεδιάζοντας τα ξεχωριστά σχέδια των εισόδων, σε ένα βιβλίο που λειτουργεί σαν ένας διαφορετικός οδηγός αρχιτεκτονικής παρατήρησης της Αθήνας.

Μέσα από Doors of Kypseli, αναδεικνύει μια πλευρά της αθηναϊκής αρχιτεκτονικής που κρύβεται σε κοινή θέα. Μιλήσαμε μαζί της για τη γειτονιά, την αισθητική και τη σημασία των μικρών λεπτομερειών στην πόλη. 

Μια ιδέα που γεννήθηκε τυχαία

Η ιδέα για το Doors of Kypseli ξεκίνησε με έναν οργανικό τρόπο, μας λέει. «Ήρθα στην Κυψέλη το 2016 για να κάνω μια δίμηνη καλλιτεχνική residency με τη Snehta. Έμενα σε ένα διαμέρισμα στη γωνία της Φωκίωνος Νέγρη και της Αγίας Ζώνης, και ακριβώς δίπλα υπήρχε μια όμορφη πόρτα Art Deco (που είναι πλέον και το εξώφυλλο του βιβλίου μου), η οποία μου θύμισε τον σκωτσέζο designer Charles Rennie Mackintosh»

»Όσο περπατούσα, ανακάλυπτα όλο και περισσότερες πόρτες και άρχισα να τις φωτογραφίζω συστηματικά. Με εξέπληξε το γεγονός ότι βρήκα Art Deco, Bauhaus και κομψό μοντερνιστικό σχεδιασμό στην Αθήνα. Μέχρι τότε, το είχα συνδέσει με το Παρίσι και τις Βρυξέλλες. Εκείνη την περίοδο χρησιμοποιούσα τις πόρτες ως έμπνευση για τα αφηρημένα έργα μου, παίρνοντας στοιχεία από αυτές και μετατρέποντάς τα σε νέα μοτίβα. Το ίδιο το Doors of Kypseli προέκυψε κάποια χρόνια αργότερα, όταν συνειδητοποίησα ότι είχα συγκεντρώσει ένα τεράστιο αλλά ασύνδετο αρχείο φωτογραφιών από πόρτες και ότι έπρεπε να το οργανώσω σε ένα ενιαίο ερευνητικό έργο, όπως ένα βιβλίο».

Θυμάται πόσο την εξέπληξε ο αριθμός των μοτίβων που βρήκε σε όλη την Κυψέλη, και ακόμη και σήμερα ενθουσιάζεται όταν ανακαλύπτει ένα καινούργιο: «Υπάρχει μια επανάληψη μοτίβων στην πόλη, αλλά συχνά παρουσιάζονται με νέους τρόπους ή βαμμένα σε διαφορετικά χρώματα. Κάποιες πόρτες ήταν σε πολύ κακή κατάσταση, οπότε είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί περνούν απαρατήρητες. Από τότε που κυκλοφόρησε το βιβλίο, πολλοί μου έχουν πει ότι αγαπούν αυτές τις πόρτες και τις φωτογραφίζουν εδώ και χρόνια. Ίσως τελικά να μην είναι τόσο υποτιμημένες όσο νομίζουμε», λέει.

Μικρά έργα τέχνης της καθημερινότητας

Κάποιες πόρτες της πόλης είναι έργα τέχνης. Είμαστε άραγε οι Αθηναίοι εξοικειωμένοι με αυτά;

«Μου αρέσει που τις αποκαλείτε μικρά έργα τέχνης. Ήθελα να απομονώσω τα σχέδια από το χάος των γκράφιτι και των φθαρμένων κτιρίων και να τα ‘καθαρίσω’. Όταν μεγαλώνεις σε μια πόλη και βλέπεις κάτι κάθε μέρα, είναι εύκολο να το αγνοήσεις ή να το θεωρήσεις δεδομένο. Κάποιοι άνθρωποι δεν έχουν εκπαιδεύσει το βλέμμα τους να βλέπει την ομορφιά στις μικρές λεπτομέρειες που τους περιβάλλουν. Είχα πάντα αγάπη για την ιστορία του design από μικρή ηλικία και ήθελα να αναδείξω τη δεξιοτεχνία και την ομορφιά αυτών των κομψών και ιδιαίτερων θυρών», απαντάει.

Από την καταγραφή στην «αναβίωση»

Η διαδικασία της καταγραφής της Eleanor ξεπερνά τη φωτογραφία. Μετατρέπει τις εικόνες σε διανυσματικά σχέδια, αποκαθιστάς χαμένα στοιχεία και ανασυνθέτει λεπτομέρειες που έχει φθείρει ο χρόνος. Τι την ενδιαφέρει άραγε περισσότερο: να καταγράψει τις πόρτες όπως είναι σήμερα ή να αναβιώσει την αρχική τους μορφή;

«Απολαμβάνω και τα δύο στάδια — το περπάτημα, την ανακάλυψη και τη φωτογράφιση — αλλά νιώθω μια επιπλέον ικανοποίηση όταν τις μετατρέπω σε διανυσματικά σχέδια», απαντά.

«Μου δίνει τη δυνατότητα να τις «καθαρίσω» και να αποκαταστήσω στοιχεία που λείπουν, όπως χερούλια και φθαρμένες λεπτομέρειες. Όταν βλέπεις το μοτίβο πάνω σε ένα καθαρό λευκό φόντο, αντί για γυαλί που αντανακλά, φωτίζεται το σχέδιο και είναι σαν να γεννιέται κάτι νέο. Βρήκα τη διαδικασία της εικονογράφησης πολύ διαλογιστική, και η κατασκευή τους συχνά με έκανε να σκέφτομαι τους κανόνες της ισλαμικής γεωμετρίας, ιδιαίτερα την επανάληψη σχημάτων».

Blue is the warmest colour

«Δοκίμασα διάφορα χρώματα πριν καταλήξω στο μπλε», μας λέει για την επιλογή της να αποτυπώσει τα σχέδια από τις πόρτες σε χρώμα μπλε στο βιβλίο. «Στην αρχή σκέφτηκα ακόμη και ένα λαδί, καθώς πολλές πόρτες έχουν αυτό το χρώμα, αλλά ήθελα τα σχέδια να ξεχωρίζουν και να έχουν ισχυρό οπτικό αντίκτυπο. Το μπλε συνδέεται με τα αρχιτεκτονικά σχέδια, οπότε μου άρεσε η ιδέα ότι η αρχιτεκτονική επιστρέφει, κατά κάποιον τρόπο, στο blueprint της. Το συγκεκριμένο χρώμα υπάρχει έντονα και στη δουλειά μου, ειδικά σε μεταξοτυπίες και κυανοτυπίες. Η αισθητική μου με οδήγησε στο συμπέρασμα ότι ήταν η σωστή επιλογή», τονίζει.

Η ιστορία της Κυψέλης αποτυπωμένη σε σίδερο

Το πρώτο πράγμα που παρατήρησε στην Κυψέλη ήταν μια αίσθηση ξεθωριασμένης μεγαλοπρέπειας. Όπως λέει, τα διακοσμητικά στοιχεία αποκαλύπτουν πολλά για την αρχιτεκτονική και κοινωνική ιστορία της περιοχής.

«Ήταν ξεκάθαρο ότι αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1930 και του 1950 για τη μεσαία και ανώτερη αστική τάξη. Οι μεγάλες μαρμάρινες είσοδοι, τα θυρωρεία και οι εντυπωσιακές σιδερένιες πόρτες δείχνουν ότι δεν επρόκειτο για μια φτωχή γειτονιά. Ωστόσο, η φθορά αποκάλυπτε μια σημαντική παρακμή, ιδιαίτερα όταν επισκέφθηκα την περιοχή το 2015 και το 2016, στην κορύφωση της κρίσης».

Σύμφωνα με την ίδια, η Κυψέλη σήμερα βιώνει μια πολιτιστική αναγέννηση. «Παρ’ όλα αυτά, είμαι σίγουρη ότι κάποιες πόρτες χάνονται εντελώς. Έχω παρατηρήσει ότι όταν βάφονται ξανά, συχνά καλύπτονται με ένα μόνο χρώμα για λόγους ευκολίας. Το βρίσκω κρίμα, γιατί έχουν μεγαλύτερη ένταση και χαρακτήρα όταν αναδεικνύονται οι λεπτομέρειές τους με περισσότερα χρώματα. Τις σκέφτομαι σαν κοσμήματα, που στολίζουν τα κτίρια με τα λεπτεπίλεπτα μοτίβα τους. Ορίζουν τις πολυκατοικίες μεταξύ τους και σε βοηθούν να προσανατολιστείς στη γειτονιά».

«Νομίζω ότι το να είμαι ξένη με βοήθησε να δω την πόλη με φρέσκα μάτια», προσθέτει. «Δεν μεγάλωσα περιτριγυρισμένη από σιδερένιες πόρτες Art Deco, οπότε ξεχώρισαν αμέσως για μένα. Τώρα που ζω χρόνια στην Ελλάδα, όταν επιστρέφω στο Λονδίνο εκτιμώ λεπτομέρειες όπως τα βικτωριανά τούβλα, που παλιά θεωρούσα δεδομένα. Επίσης, δεν μεγάλωσα με το έντονο αθηναϊκό φως, που δημιουργεί τόσο έντονες σκιές. Αυτό έχει σίγουρα αλλάξει τον τρόπο που βιώνω μια πόλη».

Μια πόρτα… μα ποια πόρτα;

Όταν τη ρωτάς αν ξεχωρίζει κάποια πόρτα, διστάζει. «Είναι δύσκολη ερώτηση, γιατί υπάρχουν τόσες πολλές πόρτες που θεωρώ ξεχωριστές. Δεν γνωρίζω πολλές από τις προσωπικές ιστορίες πίσω από αυτές, αλλά συνάντησα μια οικογένεια που μένει σε μια πολυκατοικία στην Επτανήσου 44, απέναντι από το Max Perry. Μου έδειξαν μια φωτογραφία της γιαγιάς τους με νυφικό, να στέκεται στην πόρτα τη δεκαετία του 1950. Ήταν απίστευτα κομψή και μου δημιούργησε μια εικόνα για το πώς θα ήταν η ζωή στην Κυψέλη εκείνη την εποχή. Αυτή η πόρτα είναι από τις αγαπημένες μου, γιατί μου θυμίζει μουσικό όργανο».

H ίδια πάντως έχει σκεφτεί να εξερευνήσει και άλλες γειτονιές.

«Υπάρχουν πολλές περιοχές στην Αθήνα με όμορφες πόρτες, και τις έχω φωτογραφίσει όλα αυτά τα χρόνια καθώς περπατάω στην πόλη. Ωστόσο, δεν τις έχω ακόμη συγκεντρώσει σε ένα project όπως το Doors of Kypseli. Ίσως δημιουργήσω ένα poster με πόρτες από άλλες γειτονιές, όπως τα Πετράλωνα, το Κουκάκι και το Παγκράτι. Έχω επίσης αρχίσει να σκέφτομαι και άλλες πόλεις με έντονη Art Deco κληρονομιά, και πρόσφατα επισκέφθηκα την Κωνσταντινούπολη για να φωτογραφίσω πόρτες εκεί. Το βιβλίο μου έχει προσελκύσει ενδιαφέρον από ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, αλλά και από Έλληνες, που συχνά επικοινωνούν μαζί μου για να μου μιλήσουν για ξεχωριστές πόρτες και μέρη».

Για το τι θα ήθελε να κρατήσει ο αναγνώστης από το βιβλίο της, είναι ξεκάθαρη:

«Αν κάποιος διαβάσει το βιβλίο και μετά βγει μια βόλτα στην Κυψέλη, ελπίζω να αρχίσει να παρατηρεί όλες τις μικρές λεπτομέρειες γύρω του και να απολαμβάνει περισσότερο τις βόλτες του, αντιμετωπίζοντάς τες σαν ένα αρχιτεκτονικό κυνήγι θησαυρού και φωτογραφίζοντας ό,τι βρίσκει στη διαδρομή».