Αθήνα με καμπύλες: Τα στρογγυλά μπαλκόνια των μεσοπολεμικών πολυκατοικιών

Αν η Αθήνα ήταν σχέδιο, θα ήταν γεμάτη γωνίες. Αν ήταν όμως μουσική, κάπου ανάμεσα στις ευθείες της θα ξεπρόβαλλαν μικρές καμπύλες, σαν νότες που λικνίζονται απαλά τον ρυθμό. Αυτές ακριβώς οι καμπύλες είναι τα στρογγυλά μπαλκόνια των μεσοπολεμικών πολυκατοικιών, εκείνα τα αρχιτεκτονικά χαμόγελα που μαλακώνουν τις όψεις της πόλης και της χαρίζουν μια διακριτική, σχεδόν κινηματογραφική κομψότητα.

Πλατεία Αγίου Γεωργίου, Κυψέλη | Φωτό: Georgios A. Antoniou

Από τα Πατήσια μέχρι το Κουκάκι κι από το Παγκράτι ως την Κυψέλη, αν σηκώσεις λίγο το βλέμμα από το κινητό, θα τα δεις: Μπαλκόνια που δεν τελειώνουν σε γωνία αλλά σε καμπύλη. Σαν να αρνούνται πεισματικά να υπακούσουν στη γεωμετρία της οικοδομικής ευκολίας, προτιμώντας κάτι πιο ρευστό, πιο ευρωπαϊκό, πιο… μοντέρνο, με την έννοια που είχε η λέξη πριν από έναν αιώνα.

Πλαπούτα 25 & Κουμαριανού 9, Εξάρχεια | Φωτό: Georgios A. Antoniou

Όταν η Αθήνα κοίταζε μπροστά

Η περίοδος του Μεσοπολέμου υπήρξε μια από τις πιο δημιουργικές –και αντιφατικές– για την Αθήνα. Από τη μία, η πόλη επεκτείνεται άναρχα για να στεγάσει τους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής. Από την άλλη, μια νέα αστική τάξη αναζητά τρόπους να εκφραστεί μέσα από την αρχιτεκτονική, στρέφοντας το βλέμμα προς τα ευρωπαϊκά ρεύματα της εποχής.

Πετράκη και Πεντέλης, Σύνταγμα | Φωτό: Georgios A. Antoniou

Είναι η στιγμή που ο μοντερνισμός αρχίζει να ριζώνει στην ελληνική πρωτεύουσα. Και μαζί του έρχονται οι καθαρές γραμμές, οι επίπεδες επιφάνειες, τα μεγάλα ανοίγματα… αλλά και οι καμπύλες. Γιατί ο μοντερνισμός δεν ήταν μόνο αυστηρός και λειτουργικός. Είχε και μια παιχνιδιάρικη πλευρά, που φαινόταν ακριβώς σε αυτές τις στρογγυλεμένες απολήξεις των μπαλκονιών, σαν να θέλει να σπάσει τη μονοτονία.

Κυψέλη | Φωτό: Georgios A. Antoniou

Η γοητεία της καμπύλης

Τι είναι αυτό που κάνει αυτά τα μπαλκόνια τόσο γοητευτικά; Ίσως το ότι μοιάζουν να κινούνται, ενώ είναι απολύτως ακίνητα. Η καμπύλη τους δημιουργεί την ψευδαίσθηση ροής, σαν το κτίριο να κυματίζει απαλά προς τον δρόμο, να πλησιάζει τον περαστικό.

Κυψέλη | Φωτό: Georgios A. Antoniou

Σε μια πόλη που συχνά κατηγορείται για την αυστηρότητα και την τσιμεντένια της μονοτονία, αυτά τα μπαλκόνια λειτουργούν σαν μικρές χειρονομίες κομψότητας. Δεν είναι φανταχτερά, δεν κραυγάζουν. Είναι εκεί, διακριτικά, σαν μια λεπτομέρεια που ανακαλύπτεις τυχαία και μετά δεν μπορείς να την ξε-δεις.

Οδός Κυκλάδων, Κυψέλη | Φωτό: Georgios A. Antoniou

Πολυκατοικίες με προσωπικότητα

Τα στρογγυλά μπαλκόνια δεν είναι απλώς διακοσμητικά στοιχεία. Συχνά συνοδεύονται από ολόκληρη αρχιτεκτονική φιλοσοφία: Γωνιακές πολυκατοικίες που αγκαλιάζουν τη διασταύρωση, όψεις που παίζουν με το φως και τη σκιά, κάγκελα μεταλλικά με γεωμετρικά μοτίβα, είσοδοι φτιαγμένες από μάρμαρο και ξύλο.

Ερεχθείου 46, Μακρυγιάννη | Φωτό: Georgios A. Antoniou

Κάθε τέτοιο κτίριο μοιάζει να έχει χαρακτήρα. Δεν είναι απλώς μια ακόμα πολυκατοικία του ’30, αλλά μια μικρή ιστορία: ποιος το σχεδίασε, ποιος έμενε εκεί, τι έβλεπαν από τα μπαλκόνια τους τα καλοκαιρινά βράδια που άραζαν έξω.

Δαφνομήλη 14 | Φωτό: Georgios A. Antoniou

Από την πολυτέλεια στη λήθη

Στην εποχή τους, αυτά τα μπαλκόνια ήταν σύμβολο μοντερνισμού και αστικής κομψότητας. Σήμερα, πολλά από αυτά τα κτίρια έχουν περάσει σε δεύτερη μοίρα: φθαρμένα μάρμαρα, σκουριασμένα κάγκελα, τέντες που κρύβουν τη γεωμετρία τους.

Ασκληπιού και Βαλσαμώνος | Φωτό: Georgios A. Antoniou

Κι όμως, ακόμη και έτσι, κρατούν κάτι από την παλιά τους αίγλη. Μια υπόσχεση ότι η Αθήνα δεν είναι μόνο ωφελιμιστική και άναρχη, αλλά είχε –και έχει– στιγμές σχεδιαστικής ευφυΐας και αισθητικής τόλμης.

Χέυδεν 40 και Αχαρνών | Φωτό: Georgios A. Antoniou

Ένας μικρός αρχιτεκτονικός θησαυρός

Την επόμενη φορά που θα περπατήσεις σε μια παλιά γειτονιά, δοκίμασε να κοιτάξεις προς τα πάνω. Θα αρχίσεις να τα βλέπεις παντού. Και τότε συμβαίνει κάτι περίεργο: Η πόλη αλλάζει.

Οι δρόμοι γίνονται λίγο πιο κομψοί, τα κτίρια αποκτούν ρυθμό, και η καθημερινή διαδρομή αποκτά μια νέα, σχεδόν κινηματογραφική διάσταση. Σαν να περπατάς σε μια Αθήνα άλλης εποχής, που υπάρχει ακόμη, αρκεί να της δώσεις λίγη προσοχή.