Μικρή ιστορία της αθηναϊκής πολυκατοικίας

Ο γάλλος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Ανρί Λεφέβρ λέει πως η πόλη είναι ένα έργο τέχνης, που το φτιάχνουν οι κάτοικοί της. Και ξέρεις, μπορεί η Αθήνα να μη μας βγήκε εξπρεσιονιστικό χάρμα οφθαλμών, αλλά από την άλλη δεν χρειάζεται και όλα τα έργα τέχνης να είναι όμορφα. Κάποια πρέπει να είναι και ενδιαφέροντα. Να έχουν πράγματα να σου πουν. Να αποτυπώνουν τις ιστορίες τους. Να μιλάνε για ανάγκες, για ιδέες, για ιστορικές και πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες, για συστήματα και για φιλοσοφίες. Ναι, θα το συνδέσουμε τώρα όλο αυτό με την αθηναϊκή πολυκατοικία, δώσε βάση.

Κάθετες πολιτείες σε πέντε ορόφους

Το 1950, στην Αθήνα υπήρχαν περί τις χίλιες πολυκατοικίες. Τις δυο δεκαετίες που ακολούθησαν, ως το 1970, είχαν χτιστεί άλλες 35.000. Δεν ήταν κάποιου είδους μόδα. Ήταν αφενός η ζήτηση, η ανάγκη να στεγαστούν πολλοί άνθρωποι σε λίγο χώρο, και αφετέρου –όπως πάντα– ο οικονομικός παράγοντας: Η αντιπαροχή ήρθε κι έλυσε προβλήματα που δεν περιορίζονταν σε αυτά που φαντάζεσαι, το πώς θα ρευστοποιήσεις ας πούμε την ακίνητη περιουσία σου ή πως θα πλουτίσεις ως εργολάβος.

Πολλές από τις παλιές μονοκατοικίες της Αθήνας ήταν σε εξαιρετικά κακή κατάσταση, και η συντήρησή τους ήταν ένας κοστοβόρος εφιάλτης για τους ιδιοκτήτες τους, πολλοί από τους οποίους δεν μπορούσαν να σηκώσουν όχι το βάρος μιας επισκευής, αλλά ούτε καν τα πάγια έξοδά τους. Χώρια που τα διαμερίσματα στις πολυκατοικίες είχαν την αίγλη του καινούριου, του καθαρού, του άνετου, την υπόσχεση μιας καλύτερης ζωής στην οποία δεν θα χρειάζεται να τρίβεις όλη μέρα μισοσπασμένα μάρμαρα που δεν καθαρίζουν με τίποτα.

Η στέγαση ανθρώπων που συνέρρεαν κατά χιλιάδες από την επαρχία σε αναζήτηση δουλειάς, σε μια εποχή που η οικονομική ανάπτυξη ήταν από τις εντυπωσιακότερες παγκοσμίως, υπήρξε ανάγκη αντιστοίχως επείγουσα με εκείνη της δεκαετίας του ’30, όταν μια άλλη έκρηξη του πληθυσμού, εκείνη των προσφυγικών κυμάτων, είχε οδηγήσει στην κατασκευή των πρώτων αθηναϊκών πολυκατοικιών.

Κάπως έτσι, η αθηναϊκή πολυκατοικία έγινε υπόθεση δια-ταξική, και υπό αυτή την έννοια δημοκρατική: Γιατί μπορεί τα μικρά διαμερίσματα σε ισόγεια και ημιυπόγεια να απείχαν πέντε κόσμους από τα ρετιρέ που κατά κανόνα έπαιρναν οι οικοπεδούχοι (εκείνοι που είχαν διαθέσει το ακίνητο στην αντιπαροχή) οι κάτοικοί τους όμως ζούσαν στο ίδιο κτίριο, στην ίδια ολοκαίνουρια, ιδιότυπη μορφή μιας μικρής κάθετης πολιτείας.

Έχεις προσέξει πόσο μικρά είναι τα οικοδομικά μας τετράγωνα;

Αν τη συγκρίνεις με πόλεις όπως η Βαρκελώνη ή το Παρίσι, η Αθήνα έχει πολύ περισσότερους δρόμους, στενά και δρομάκια ανάμεσα στα κτίριά της, κι αυτό εξηγείται, γιατί είναι μια πόλη που χαράχτηκε πολύ προτού αποκτήσει τις πρώτες της πολυκατοικίες. Όταν άρχισε ο αστικός ιστός να αποκτά για πρώτη φορά ύψος, καθώς οι πενταόροφες πολυκατοικίες έπαιρναν την θέση των χαμηλών σπιτιών των προηγούμενων αιώνων, οι αρχιτέκτονες άρχισαν να αναζητούν λύσεις που θα επέτρεπαν στο φως να φτάνει στον δρόμο, ανάμεσα σε όλα αυτά τα καινούρια κτίρια. Αυτή είναι η απάντηση στο γιατί συχνά τα ρετιρέ των πολυκατοικιών είναι στενότερα από το υπόλοιπο κτίριο: Όχι για να έχουν μεγαλύτερα μπαλκόνια, αλλά για να επιτρέπουν στο φως του ήλιου να διαθλάται προς τα κάτω, και να φτάνει ως τους δρόμους, που αλλιώς θα σκοτείνιαζαν πολύ.

Κι είναι κάτι μικρές λεπτομέρειες σαν κι αυτή που κάνουν το όλο εγχείρημα συγκινητικό, και υπενθυμίζουν ότι, όσο και αν τους μουτρώνεις για την άναρχη δόμηση, τη βιασύνη στην εκτέλεση, και τον πρόχειρο σχεδιασμό που δεν έγινε πάντα από αρχιτέκτονες, αλλά και από πολιτικούς μηχανικούς και από τοπογράφους και από ένα σωρό άλλες ειδικότητες που δεν θα έπρεπε να αναλάβουν τόσο σημαντικές αποφάσεις, οι αθηναϊκές πολυκατοικίες είναι συναρπαστικές στον πυρήνα τους. Γιατί φτιάχτηκαν για να εξυπηρετήσουν μια ανάγκη που ήταν και παραμένει συλλογική.

Πολλές από τις παραπάνω πληροφορίες προέρχονται από το απολαυστικό επεισόδιο «Η Αθηναϊκή Πολυκατοικία» της εκπομπής της ΕΡΤ Κλεινόν Άστυ. Δες το ολόκληρο εδώ ή γράψε «Κλεινόν Άστυ» στην εφαρμογή του Ertflix στην τηλεόρασή σου.