Επισκεφτήκαμε το Μουσείο Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή ένα χειμωνιάτικο αλλά ηλιόλουστο πρωινό Κυριακής, γνωρίζοντας ότι μας περίμεναν μεγάλα ονόματα, αλλά χωρίς να είμαστε προετοιμασμένοι για το πόσο έντονη και… πολύχρωμη θα αποδεικνυόταν αυτή η εμπειρία.
Η περιοδική έκθεση «Από τον Monet στον Warhol: Τρεις γενιές, μία συλλογή, ένα ταξίδι στην εξέλιξη της μοντέρνας τέχνης» δεν ξεδιπλώνεται μόνο από τα έργα, αλλά και μέσα από μια εξαιρετικά δομημένη ξενάγηση, που βοηθά τον επισκέπτη να διαβάσει τις συνδέσεις, τις επιρροές και τις μετατοπίσεις της τέχνης από αίθουσα σε αίθουσα.
Το αποτέλεσμα είναι άκρως γοητευτικό, ακόμα και για τον πλέον «αρχάριο» στο είδος: μια ιστορία που εξελίσσεται βήμα-βήμα, σχεδόν υπόγεια, καθώς προχωράς στον χώρο.
Η οργανωμένη ξενάγηση προσφέρεται με επιπλέον κόστος (18€) σε σχέση με το εισιτήριο εισόδου. Για όποιον θέλει να παρακολουθήσει τη διαδρομή της μοντέρνας τέχνης ως σαγηνευτική αφήγηση, αποδεικνύεται ιδιαίτερα βοηθητική και προτείνεται.
Σημειώνεται πως, με το εισιτήριο της ξενάγησης, υπάρχει δυνατότητα εισόδου και στην μόνιμη έκθεση του Μουσείου.
Ξεκινώντας από τον ιμπρεσιονισμό, στεκόμαστε μπροστά στα μαγευτικά «Νούφαρα» του Claude Monet, εκεί όπου το φως και η αίσθηση της στιγμής γίνονται πρωταγωνιστές. Η ζωγραφική παύει να περιγράφει και αρχίζει να υποβάλλει. Λίγο πιο πέρα, οι Edgar Degas και Camille Pissarro ανοίγουν διαφορετικά παράθυρα στην ίδια εποχή, άλλοτε μέσα από σκηνές της καθημερινότητας και άλλοτε μέσα από το αστικό και αγροτικό τοπίο, δείχνοντας πόσο πολυφωνικό υπήρξε εξαρχής αυτό το κίνημα.
Camille Pissarro, Πλινθοποιείο Delafolie στο Ερανύ, 1888
Ιδιαίτερη στάση κάναμε μπροστά στα έργα της Berthe Morisot, με χαρακτηριστικότερο όλων το «Η κοπέλα με τη γάτα» (καλοκαίρι 1892). Η παρουσία της δεν λειτουργεί συμπληρωματικά, αλλά αποκαλύπτει μια διαφορετική οπτική μέσα στον ιμπρεσιονισμό. Οι γυναικείες μορφές της, οι σκηνές οικειότητας και ανάπαυλας, γεφυρώνουν τον 18ο με τον 19ο αιώνα, κρατώντας στοιχεία της ροκοκό παράδοσης, αλλά αποδίδοντάς τα με μια ελευθερία που μοιάζει απολύτως σύγχρονη.
Καθώς προχωράμε, η ζωγραφική γίνεται πιο αναλυτική και ταυτόχρονα πιο μεθοδική. Ο νεοϊμπρεσιονισμός εμφανίζεται μέσα από τα έργα του Georges Seurat και του Paul Signac. Εδώ η ξενάγηση μας βοηθά να «διαβάσουμε» τις μικρές κουκκίδες χρώματος, να καταλάβουμε πώς η ένωση δεν γίνεται στην παλέτα αλλά στο μάτι του θεατή.
Στα έργα του Signac παρακολουθούμε καθαρά τη μετάβαση από τα πιο αυστηρά, γεωμετρικά πρώιμα έργα του Παρισιού στις φωτεινές, σχεδόν ψηφιδωτές συνθέσεις του γαλλικού Νότου, εκεί όπου το μεσογειακό φως αλλάζει ριζικά την παλέτα και την αίσθηση του χώρου.
Εντυπωσιακό και το «Εσωτερικό στου Bruant: Το Mirliton» (1886–1887) του Louis Anquetin, το οποίο αποτυπώνει τη νυχτερινή ατμόσφαιρα ενός παρισινού καμπαρέ, του ίδιου κόσμου που σημάδεψε τη ζωγραφική της μποέμ ζωής στο τέλος του 19ου αιώνα. Ο Anquetin, κινούμενος στον ίδιο κύκλο με τον Henri de Toulouse-Lautrec, ζωγράφισε τον χώρο και τους ανθρώπους που μοιράζονταν, προσφέροντας μια παράλληλη ματιά στο ίδιο παρισινό σύμπαν.
Louis Anquetin, Εσωτερικό στου Bruant: Το Mirliton, 1886-1887
Η διαδρομή μέσα στην έκθεση συνεχίζει να απομακρύνεται από την απλή καταγραφή της φύσης και μας οδηγεί σταδιακά προς τον 20ό αιώνα, προετοιμάζοντας το έδαφος για τις μεγάλες ανατροπές του μοντερνισμού.
Σε αυτό το πέρασμα, η ένταση του χρώματος και η απλοποίηση της μορφής παραπέμπουν στον φωβισμό, με τον Matisse να λειτουργεί ως κομβική μορφή αυτής της ρήξης με την προηγούμενη ζωγραφική. Τον «συντροφεύει» ο Pablo Picasso και οι δυο τους λειτουργούν ως κομβικά σημεία. Με διαφορετικούς τρόπους, ο καθένας τους αποδομεί και επανασυνθέτει τη μορφή, ανοίγοντας δρόμους που θα καθορίσουν ολόκληρη τη μοντέρνα τέχνη.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το πέρασμα στον σουρεαλισμό. Εδώ η ξενάγηση ξεκαθαρίζει τις δύο βασικές κατευθύνσεις του κινήματος: από τη μία τα πιο ελεύθερα, αποσπασματικά έργα καλλιτεχνών, όπως ο Max Ernst, και από την άλλη οι αυστηρά σχεδιασμένες, φαινομενικά ρεαλιστικές εικόνες του Picasso, όπως «Το λιτό γεύμα» (1904) και «Το σπίτι» του Rene Magritte (1947).
René Magritte, Το Σπίτι, 1947
Στεκόμαστε μπροστά σε συνθέσεις όπου το νόημα δεν αποκαλύπτεται με την πρώτη ματιά. Σπίτια που ανοίγουν στο εσωτερικό τους, αντικείμενα που μετατρέπονται σε σύμβολα, εικόνες που απαιτούν από τον θεατή να αφεθεί στο δικό του φαντασιακό και να ερμηνεύσει τους πίνακες όπως εκείνος θέλει.
Η αφήγηση δεν μένει στην Ευρώπη. Μέσα από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, παρακολουθούμε τη μετακίνηση πολλών σουρεαλιστών στην Αμερική και την επίδρασή τους στη νέα γενιά καλλιτεχνών. Ο αυτοματισμός περνά στην αφαίρεση και η ζωγραφική γίνεται χειρονομιακή, φορτισμένη, περισσότερο πράξη παρά αναπαράσταση. Η μορφή διαλύεται, αλλά το συναίσθημα παραμένει κεντρικό.
Η επίσκεψη ολοκληρώθηκε με την pop art, εκεί όπου η τέχνη επιστρέφει στην εικόνα της καθημερινότητας και της μαζικής κουλτούρας. Ο Andy Warhol και ο Roy Lichtenstein κλείνουν τον κύκλο, όχι ως ρήξη με όσα προηγήθηκαν, αλλά ως φυσική συνέχεια μιας διαδρομής που ξεκίνησε από το φως του Monet και έφτασε στις εικόνες της σύγχρονης εποχής.
Andy Warhol, ManRay, 1974
Σημαντικό κομμάτι της εμπειρίας είναι και η ίδια η ιστορία της συλλογής. Τα 83 έργα προέρχονται από μια ελβετική ιδιωτική συλλογή τριών γενεών, που παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα σε τόσο πλήρη μορφή.
Την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφουν η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau, Υπεύθυνη Συλλογής του Ιδρύματος B&E Γουλανδρή και η Marina Ferretti Bocquillon, Επίτιμη Επιστημονική Διευθύντρια του Musée des impressionnismes στο Giverny.
Ο διάλογος που αναπτύσσεται με τη μόνιμη Συλλογή του Ιδρύματος Β&Ε Γουλανδρή αναδεικνύει τον ρόλο του συλλέκτη όχι μόνο ως αγοραστή, αλλά ως αφηγητή της ιστορίας της τέχνης μέσα από τις επιλογές του.
Φεύγοντας από την έκθεση, η αίσθηση που μένει δεν είναι αυτή της χρονολογικής παράθεσης, αλλά της συνέχειας.
Από τον ιμπρεσιονισμό έως την pop art, η μοντέρνα τέχνη ξεδιπλώνεται ως μια αλυσίδα ιδεών που συνομιλούν μεταξύ τους, αποδεικνύοντας ότι τίποτα δεν γεννιέται πραγματικά αποκομμένο από ό,τι προηγήθηκε.
Roy Lichtenstein, Λίμνη με νούφαρα και αντανακλάσεις, 1992
