Το θετικό του να είναι κανείς απαισιόδοξος

της Έλενας Μπούλια

Βλέπεις παιδάκια να παίζουν στην παιδική χαρά, να τρέχουν πάνω κάτω χαρούμενα και να φωνάζουν, να σκαρφαλώνουν στις τσουλήθρες και τα αναρριχητικά σχοινιά και το μόνο που σκέφτεσαι είναι πως θα χτυπήσουν άσχημα αν πέσουν, ίσως σπάσουν και κανένα πόδι. Ξεκινάς με την παρέα για το καζίνο. Έχεις λίγα χρήματα πάνω σου, αλλά τι σημασία έχει; Αφού έτσι κι αλλιώς θα τα χάσεις. Την πρώτη μέρα των διακοπών σου, που τις περίμενες πώς και πώς, ξαπλώνεις στην παραλία και σκέφτεσαι απελπισμένος πόσο γρήγορα θα περάσουν και θα γυρίσεις πάλι στο γραφείο. Χώνεσαι αυτόματα κάτω από την ομπρέλα ανησυχώντας ότι μέχρι τότε, ωστόσο, θα έχεις πάθει μελάνωμα από τον ήλιο.

Αν ταυτίζεσαι με όλα τα παραπάνω σενάρια, είσαι δικός μου άνθρωπος. Είσαι και εσύ ένας γνήσιος, συνήθως άνευ λόγου πεσιμιστής. Και λέω άνευ λόγου, όχι επειδή δεν αντιμετωπίζεις κανένα πρόβλημα στην ζωή σου. Όλοι έχουμε κατά καιρούς μεγάλα και μικρά προβλήματα. Αλλά επειδή αντί να σκεφτείς πως την στιγμή αυτή άλλοι συνάνθρωποί σου σέρνονται ανάπηροι σε ένα πεζοδρόμιο ζητιανεύοντας το ψωμί της μέρας, εσύ παθαίνεις κρίσεις πανικού επειδή έχασες όλα τα τηλέφωνα από την sim του κινητού σου. Ναι, τότε είσαι πεσιμιστής άνευ λόγου.

Δεν είσαι όμως και παράλογος. Τα καταλαβαίνεις όλα τα παραπάνω, τα δέχεσαι. Όταν -μία φορά στο εκατομμύριο- σκεφτείς πόσο τυχερός είσαι που δεν βρίσκεσαι στην θέση όλων αυτών των ανθρώπων καταφέρνεις λίγο να κοντρολάρεις τον πανικό σου. Παίρνεις μία βαθιά ανάσα και προσπαθείς να υπενθυμίσεις στον εαυτό σου όλα αυτά που έχεις για τα οποία θα έπρεπε να είσαι ευγνώμων: την οικογένεια, τους φίλους, τον/την σύντροφο, το σπίτι, την δουλειά… την υγεία σου! Πάνω από όλα η υγεία, δεν συνηθίζουμε να λέμε;

Αν όμως σταματήσεις να είσαι υγιής; Αν ξαφνικά εμφανίσεις καρκίνο; Καρδιά; Σκλήρυνση κατά πλάκας; Θα τα καταφέρεις; Για να μην αναφέρουμε ότι οι θεραπείες για όλες αυτές τις ασθένειες είναι πανάκριβες. Σε καμία περίπτωση δεν σε «παίρνει» οικονομικά να αρρωστήσεις. Στάματα. Τώρα. Δεν έχεις καρκίνο. Ούτε λύκο στο αίμα. Και η επιστήμη εξελίσσεται. Βγαίνουν συνέχεια καινούργια φάρμακα που μπορούν να αντιμετωπίσουν όλο και περισσότερες ασθένειες αν χρειαστεί (δε νιώθεις τώρα λίγο καλύτερα;). Κοίτα έξω. Έχει ήλιο, η μέρα είναι υπέροχη, σε μερικές ώρες θα είσαι πάλι με τους ανθρώπους που αγαπάς. Θα πας γυμναστήριο, ή βόλτα, ή σινεμά και θα γυρίσεις σπίτι πιο ήρεμος, πιο χαλαρός, έχοντας βγάλει όλες τις κακές σκέψεις από το μυαλό σου. Μακάρι να μπορούσε να γίνεται αυτόματα αυτό, χωρίς να πρέπει να ιδρώσεις -σωματικά και πνευματικά- για να το καταφέρεις. Αλλά ακόμα κι αν ιδρώνεις, τι πειράζει;

Όσο τρελό και να ακούγεται (ειδικά σε κάποιον φύσει αισιόδοξο) υπάρχουν κάποια πλεονεκτήματα στο να είναι κανείς απαισιόδοξος. Φυσικά όταν λέω «απαισιόδοξος» εννοώ κάποιον που περιμένει πάντα το χειρότερο, όχι κάποιον που το επιδιώκει ή που δεν κάνει τίποτα για να το αποφύγει. Οι πεσιμιστές τείνουν να είναι άνθρωποι που ανησυχούν. Και το να ανησυχείς δεν είναι απαραίτητα κακό. Υπάρχει, λοιπόν, διαφορά ανάμεσα στον πεσιμιστή που ανησυχεί για το χειρότερο δυνατό σενάριο αλλά είναι διατεθειμένος να προσπαθήσει να το ξεπεράσει, και σε αυτόν που όντας σίγουρος ότι θα αποτύχει δεν προσπαθεί καν.

Σύμφωνα με τους καθηγητές ψυχολογίας -το έψαξα γι’αυτό σας το λέω- η δεύτερη περίπτωση αναφέρεται σε «απελπισμένους πεσιμιστές», οι οποίοι πιθανότατα έχουν κατάθλιψη. Αντίθετα, υπάρχουν οι «αμυντικοί πεσιμιστές», όρος που όχι μόνο δεν σχετίζεται με την κατάθλιψη αλλά μπορεί να έχει και προστατευτικές ιδιότητες (θα βρείτε περισσότερες πληροφορίες γι’αυτό στο βιβλίο της Dr. Julie Norem ‘The Positive Power of Negative Thinking’). Οι τύποι αυτοί (μάλλον σε αυτήν την κατηγορία ανήκουμε οι περισσότεροι πεσιμιστές), μπορεί να τα βλέπουν όλα μαύρα και άραχνα, αλλά τουλάχιστον έχουν κάποια σχετική εμπιστοσύνη στον εαυτό τους ότι αν προσέξουν, αν κάνουν όλα αυτά που πρέπει να κάνουν, θα τα καταφέρουν. Παρά τα άγχη και τους φόβους τους, δηλαδή, προσπαθούν.

Κι αν είμαι πεσιμιστής, μη με φοβάσαι
Υπάρχει, ωστόσο, ένα είδος ρατσισμού απέναντι στους πεσιμιστές, προερχόμενος από τους οπτιμιστές αυτού του κόσμου, οι οποίοι δείχνουν να έχουν το πάνω χέρι όσον αφορά στο πώς βλέπουν την ζωή: καλύτερη. Οι πεσιμιστές, από την άλλη δεν έχουν την τάση να προσηλυτίζουν. Δεν προσπαθούν να κάνουν κάθε τους στιγμή ευτυχισμένη, γιατί δεν είναι αυτός ο σκοπός τους. Και τους ενοχλεί πολύ όταν τους λένε συνέχεια οι άλλοι να «ανέβουν» ψυχολογικά, να χαμογελάσουν, να σταματήσουν να ανησυχούν.

Γιατί όμως; Αν ανησυχώ όλη την ώρα για το οτιδήποτε -ναι, ανησυχώ-, ενοχλώ κανέναν; Μπορεί να είναι γονιδιακό μου «χάρισμα». Κι αν όχι ίσως να μπορώ να το αλλάξω. Αλλά γιατί; Πρέπει; Αν δεν μου δημιουργεί πρόβλημα στη ζωή μου ή στην ζωή όσων είναι δίπλα μου, τι πειράζει; Πιστεύω, μάλιστα, πως είναι χειρότερο από το να ζεις με έναν πεσιμιστή είναι το να ζεις υπό την πίεση του να είσαι αισιόδοξος.

Γιατί είναι χειρότερο; Θέλετε να το δούμε στην πράξη; Από υπέρμετρη αισιοδοξία κατάφεραν όλοι αυτοί οι τιτάνες των τραπεζών και των χρηματιστηρίων, οι CEOs και οι μεγαλοεπενδυτές να δημιουργήσουν την οικονομική κρίση που διανύουμε τους τελευταίους μήνες. Δε νομίζω ότι στις προβλέψεις τους υπολόγισαν κάτι τέτοιο. Το λένε και τα βιβλία της Διοίκησης Επιχειρήσεων: Όταν αποφασίσεις να κάνεις ένα μεγάλο επιχειρηματικό άνοιγμα, μία εταιρία ή ένα μαγαζί, πρέπει να πιστεύεις σε αυτό, να είσαι υπέρμετρα αισιόδοξος. Αλλά όταν τελικά στηθεί αυτή η επιχείρηση, η καλύτερη στρατηγική για να επιβιώσει είναι να είσαι πεσιμιστής. Αυτό, βέβαια, μπορεί να ακούγεται παράδοξο γιατί η ιστορία έχει αποδείξει ότι σε περιόδους κρίσης οι άνθρωποι στρέφονται στο ρίσκο –τζογάρουν πιο πολύ, δηλαδή, ελπίζοντας ότι θα ρεφάρουν. Και πολλές φορές δεν μαθαίνουν καν από τα λάθη τους. Σε αυτό συμφωνεί και έρευνα του Πανεπιστημίου του Michigan που λέει ότι οι πεσιμιστές αποδεικνύονται καλύτεροι «τζογαδόροι» (δείτε την έρευνα εδώ).

Επιστρέφοντας στους ψυχολόγους, και στο βιβλίο της Dr. Norem, υπάρχει η πεποίθηση ότι το να αφήνεται κανείς σε αρνητικές σκέψεις μπορεί να τον/την βοηθήσει να ελέγξει το άγχος και να προετοιμαστεί για ρεαλιστικά αποτελέσματα. Η απαισιοδοξία επιτρέπει, δηλαδή, στον πεσιμιστή να λύσει προβλήματα βάζοντάς τα κάτω, ένα προς ένα, και αυτό τον βοηθάει στο να νιώθει λιγότερο απελπισμένος. Η Dr. Norem εξηγεί, «Όλοι φοβόμαστε τον θάνατο. Αλλά γιατί να βρίσκεσαι σε άρνηση όταν το μυαλό σου πηγαίνει εκεί; Για τους αγχώδεις ανθρώπους, με το να οργανώνονται και να προγραμματίζουν το μέλλον διοχετεύουν ουσιαστικά το άγχος αυτό με τον αποτελεσματικότερο τρόπο. Η μεγαλύτερη κόπωση που νιώθουν είναι όταν τους ζητείται να είναι θετικοί».

Αυτή η πίεση για «θετική ενέργεια» είναι περίτρανο χαρακτηριστικό του Δυτικού κόσμου. Εκεί που όσο πιο ευτυχισμένος και αισιόδοξος δείχνει κάποιος τόσο πιο πολύ θέλουν οι άλλοι να του μοιάσουν, τόσο πιο αξιοθαύμαστος και αξιοζήλευτος είναι –σκεφτείτε πόσο πολύ επιμένουν σε όλο αυτό το προφίλ του υπέρμετρα αισιόδοξου ανθρώπου όλες οι διαφημίσεις. Αντίθετα, στην Ανατολή οι άνθρωποι που παρουσιάζουν τον εαυτό τους ως πολύ θετικό και ευτυχισμένο, συνήθως αντιμετωπίζονται με επιφυλακτικότητα και κρίνονται ως ανειλικρινείς.

Εντάξει, δεν διαφωνώ ότι είναι κουραστικό να περιβάλλεσαι από αρνητικούς ανθρώπους. Δεν ισχύει, όμως, και το αντίθετο; Όταν π.χ. κάποιος μου λέει χαμογελώντας «Μην ανησυχείς. Όλα θα πάνε καλά», μπορεί μεν να χαμογελάω και εγώ αλλά ταυτόχρονα σκέφτομαι «Και εσύ πού το ξέρεις;». Δεν το ξέρει. Απλά το ελπίζει. Και η ελπίδα δείχνει στις δύσκολες στιγμές να είναι το πιο ευπρόσιτο καταφύγιο. Πολύ πιο εύκολο είναι να πεις «όλα θα πάνε καλά» από το να μπεις στην διαδικασία του να υπολογίσεις το κόστος του να μην πάνε όλα καλά.

Αρνητικότερος του αρνητικού
Και εκεί, λοιπόν, που προσπαθώ εγώ να κάνω την μαύρη επανάστασή μου (καλά μην φανταστείτε, απλά εκνευρίζομαι όταν μου λένε «χαμογέλα»), έρχεται η στιγμή που γνωρίζω έναν άνθρωπο πιο απαισιόδοξο από εμένα. Που του λέω πως πρέπει να πάω στον οδοντίατρο γιατί παγώνει ένα δόντι μου και μου απαντά «ωχ, αν έμπλεξες με οδοντιάτρους, την πάτησες!». Και εκεί εγώ μένω κάγκελο. Τι κάνω τώρα; Σίγουρα δεν προσπαθώ να κάνω αυτόν τον άνθρωπο να δει θετικά την ζωή. Δεν έχει νόημα και το ξέρω καλύτερα από πολλούς. Σύντομα, αφού τον γνωρίσω λίγο καλύτερα, αντιλαμβάνομαι ότι μάλλον το διασκεδάζω. Γιατί, αν το παρατηρήσετε, οι πολύ αγχωτικοί και αρνητικοί άνθρωποι, που ενοχλούνται και ανησυχούν με το παραμικρό, είναι συνήθως πολύ αστείοι (θυμηθείτε τον Κατακουζηνό στο "Κωνσταντίνου και Ελένης"). Ίσως, λοιπόν, εγώ ως λιγότερο αρνητική να έχω την ψυχραιμία να διασκεδάζω μαζί τους.

Το μόνο σίγουρο είναι, σύμφωνα με τους ψυχολόγους, ότι αυτή η μορφή αμυντικής απαισιοδοξίας προέρχεται από μία υποσυνείδητη τάση αυτοπροστασίας. Μία μορφή αυτογνωσίας, δηλαδή, που δίνει σε αυτούς τους ανθρώπους την αίσθηση ότι έχουν τον έλεγχο και όχι απαραίτητα ότι βασανίζονται. Και, από προσωπική πείρα, έχω δει ότι αυτό με βοηθάει. Αντιμετωπίζω καλύτερα μία απογοήτευση όταν την περιμένω να έρθει και δεν πέφτω στα πατώματα, όπως άλλοι πολύ αισιόδοξοι φίλοι μου.

Και για να τελειώνουμε με αυτό το θέμα, όπως λέει και η ψυχολόγος Dr. Leah Kelly, η γενικότερη άποψη στις μέρες μας είναι ότι η απαισιοδοξία, όπως τα περισσότερα στοιχεία της προσωπικότητάς μας, προέρχεται από έναν συνδυασμό γενετικού πατρόν και προσωπικών εμπειριών. Αν η μαμά μου ήταν υπερπροστατευτική και ο πατέρας μου αντιμετώπιζε πάντα την ζωή με εγκράτεια, λογικό δεν είναι ότι θα είμαι και εγώ κάπως έτσι; Σύμφωνα με έρευνες, μάλιστα, το μυαλό του ανθρώπου για να κάνει όνειρα και πλάνα για το μέλλον, χρησιμοποιεί συνήθως εικόνες και στιγμές από το παρελθόν. Αν οι εικόνες αυτές είναι αρνητικές, το πιθανότερο είναι ότι το άτομο αυτό θα είναι απαισιόδοξο στις προβλέψεις του. Και καταλήγει η Dr. Kelly ότι μέχρι σήμερα τουλάχιστον δεν υπάρχει συγκεκριμένη απάντηση στο τι ακριβώς συνιστά την απαισιοδοξία, το άγχος ή ακόμα και την κατάθλιψη, οπότε η θεραπεία αυτών των χαρακτηριστικών αποτελεί ακόμα ένα μεγάλο μυστήριο. Εν οίδα ότι ουδέν οίδα, δηλαδή. Ε, πώς να μην αγχώνεσαι τότε!