Μήπως τελικά η εκδίκηση δεν είναι καλή ιδέα;
Είναι η εκδίκηση τελικά καλή ιδέα; Θα μας κάνει σοφότερους και πιο ευτυχισμένους μακροπρόθεσμα;
εκδίκηση. Κάποιοι λένε πως η εκδίκηση είναι ένα πιάτο που τρώγεται κρύο και την προετοιμάζουν σιγά-σιγά και προσεκτικά. Το σίγουρο είναι ότι για μία μεγάλη μερίδα ανθρώπων η εκδίκηση είναι γλυκιά.
Όσοι ισχυρίζονται ότι η εκδίκηση είναι απολαυστική, δεν έχουν άδικο. Μάλιστα, αυτό μπορεί να το αποδείξει και η επιστήμη της νευρολογίας. Σε μελέτη του 2004 που δημοσιεύτηκε στο Science, οι ερευνητές σάρωσαν τους εγκεφάλους ορισμένων ατόμων χρησιμοποιώντας τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων (PET) ενώ εκείνα έπαιζαν ένα οικονομικό παιχνίδι το οποίο βασιζόταν στην εμπιστοσύνη και με συγκεκριμένες ενέργειες οδηγούσε σε εκδικητικές ενέργειες.
Το παιχνίδι παιζόταν ως εξής: δύο άνδρες παίκτες αλληλεπιδρούσαν ανώνυμα μεταξύ τους, το άτομο Α και το άτομο Β. Και οι δύο ξεκινούσαν το παιχνίδι με δέκα μονάδες χρημάτων. Το άτομο Α έπαιζε πρώτο και μπορούσε είτε να μεταφέρει τις δέκα μονάδες του στο άτομο Β, είτε να τις κρατήσει για τον εαυτό του. Αν μετέφερε τα χρήματα, ο πειραματιστής τετραπλασίαζε το ποσό που έλαβε το άτομο Β σε 40 μονάδες, οπότε ο Β είχε 50 μονάδες. Το άτομο Β μπορούσε τώρα να στείλει πίσω το μισό από αυτό (25 μονάδες) στον Α ή να στείλει τίποτα απολύτως. Αν ο Β ενεργούσε φερέγγυα και έστελνε πίσω τα μισά χρήματα, και οι δύο κατέληγαν με 25 μονάδες – ένα μεγάλο κέρδος από τα δέκα με τα οποία είχε ξεκινήσει ο καθένας. Αλλά αν ο Β παραβίαζε την εμπιστοσύνη του Α και δεν έστελνε τίποτα πίσω, ο Β είχε πάνω του 50 μονάδες. Αν ο Α δεν εμπιστευόταν τον Β και δεν μετέφερε χρήματα εξαρχής, κατέληγαν και οι δύο με 10 μονάδες.
Οι πειραματιστές ενδιαφέρονταν για την αντίδραση του Α στην αδικία όταν ο Β κρατούσε όλα τα χρήματα, καθώς και την επιθυμία του να τιμωρήσει τον Β, όπως και το πώς τελικά ενεργούσε για να τον τιμωρήσει . Οι πειραματιστές ενδιαφέρθηκαν επίσης για ενδεχόμενες αλλαγές της δραστηριότητας σε ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου του Α καθώς αναζητούσε εκδίκηση.
Όταν παραβιάστηκε η εμπιστοσύνη, οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι ήθελαν εκδίκηση και αυτό φάνηκε στην αυξημένη δραστηριότητα στις περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ανταμοιβή. Η εκδίκηση, με άλλα λόγια, συνδέεται με ευφορία και όχι άσχημη διάθεση. Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι οι συμμετέχοντες με την ισχυρότερη δραστηριότητα σε αυτήν την περιοχή, ήταν πρόθυμοι να υποστούν μεγαλύτερο προσωπικό κόστος (με μονάδες χρημάτων που αφαιρέθηκαν από τον δικό τους λογαριασμό) για να πάρουν την εκδίκησή τους.
Το δίλημμα της εκδίκησης
Ωστόσο, δεν είναι απαραίτητο ότι ο εκδικητής θα νιώσει όμορφα μετά από μια πράξη εκδίκησης. Σε μια μελέτη του 2008, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι συχνά ανέφεραν αρκετά πιο αρνητική διάθεση αμέσως μετά από μια πράξη εκδίκησης.
Μια άλλη μελέτη εισήγαγε ένα ευρύτερο φάσμα μέτρων για την αξιολόγηση αυτών των ψυχολογικών επιπτώσεων. Εκτός από τη διερεύνηση της κατάστασης της διάθεσης των συμμετεχόντων αφού σκέφτηκαν μια πράξη εκδίκησης, οι ερευνητές ανέλυσαν και τη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι συμμετέχοντες ενώ έγραφαν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους για το συμβάν και μια πιο λεπτομερή ανάλυση των συναισθημάτων τους. Σε αυτή τη μελέτη, δηλαδή, δεν μέτρησαν μόνο την βραχυπρόθεσμη διάθεση.
Το συμπέρασμά τους ήταν ότι οι συμμετέχοντες ανέφεραν ένα μείγμα συναισθημάτων. Η εκδίκηση δεν είναι πάντα γλυκιά, μάλλον «η εκδίκηση είναι γλυκόπικρη». Αυτό σημαίνει ότι η εκδίκηση έχει στην πραγματικότητα την ικανότητα να προκαλεί τόσο θετικά όσο και αρνητικά συναισθήματα (συμπεριλαμβανομένου των συναισθημάτων της έντασης, της αβεβαιότητας και του τρόμου).
Αυτό από πολλές απόψεις είναι το δίλημμα της εκδίκησης. Η εκδίκηση φαντάζει τόσο ελκυστική και τόσο ικανοποιητική γιατί ενεργοποιεί τα κέντρα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Αλλά ενώ ο σχεδιασμός της εκδίκησης δημιουργεί θετικά συναισθήματα, μετά τα πράγματα αλλάζουν.
Το μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα εξαρτάται από πολλούς άλλους παράγοντες – συμπεριλαμβανομένου του τρόπου με τον οποίο αλλάζουν τα συναισθήματά μας σχετικά με την πράξη που μας πλήγωσε. Ίσως βιώσαμε μία εμπειρία η οποία μας βοήθησε να μπούμε στη θέση του δράστη και να κατανοήσαμε εν μέρει τους λόγους που τον οδήγησαν στις πράξεις του. Ακόμη, μεγάλο ρόλο παίζει το πώς αισθανόμαστε για την προσωπικότητα του δράστη και το αν είναι σε θέση στο μέλλον να διορθώσει τη συμπεριφορά του ή να ζητήσει ειλικρινή συγγνώμη. Στην περίπτωση που ισχύουν αυτά, τότε είναι αρκετά πιθανό να μην ευχαριστηθούμε και τόσο τελικά το κρύο πιάτο μας.
Άλλες επιλογές
Και τι θα κάνουμε; Θα το καταπιούμε κι αυτό; Σε μία μελέτη οι ερευνητές έβαλαν τους συμμετέχοντες να γράψουν για άσχημα βιώματά τους, εστιάζοντας στα «μαθήματα» που πήραν, όπως για το εάν τελικά θεωρούν πως άλλαξαν προς το καλύτερο.
Οι συμμετέχοντες έγραψαν ότι είχαν «γίνει πιο δυνατοί», πως «ανακάλυψαν άγνωστες δυνάμεις» και ότι «έγιναν σοφότεροι» χάρη στην εμπειρία που έζησαν. Είπαν επίσης ότι το αρνητικό τους βίωμα και η «ενδυνάμωση» που ένιωσαν τους βοήθησε να ζήσουν καινούριες εμπειρίες. Το να γράφουν για τα γεγονότα με αυτόν τον τρόπο σήμαινε ότι μπορούσαν να συγχωρήσουν τον δράστη και ήταν λιγότερο πιθανό να αναζητήσουν τελικά εκδίκηση. Όσοι εκφράστηκαν με τέτοιο τρόπο για τα βιώματά τους, ανέφεραν λιγότερο μακροπρόθεσμο άγχος και θυμό.
Ίσως η σύγχρονη νευροεπιστήμη να μην έχει καλύψει την πολυπλοκότητα της πραγματικής εκδίκησης. Δεν ξέρουμε πώς συμπεριφέρεται με την πάροδο του χρόνου. Ίσως η αίσθηση της ανταμοιβής γίνεται λιγότερο έντονη με την πάροδο του χρόνου. Ο χρόνος θα δείξει.
Όσοι ισχυρίζονται ότι η εκδίκηση είναι απολαυστική, δεν έχουν άδικο. Μάλιστα, αυτό μπορεί να το αποδείξει και η επιστήμη της νευρολογίας. Σε μελέτη του 2004 που δημοσιεύτηκε στο Science, οι ερευνητές σάρωσαν τους εγκεφάλους ορισμένων ατόμων χρησιμοποιώντας τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων (PET) ενώ εκείνα έπαιζαν ένα οικονομικό παιχνίδι το οποίο βασιζόταν στην εμπιστοσύνη και με συγκεκριμένες ενέργειες οδηγούσε σε εκδικητικές ενέργειες.
Το παιχνίδι παιζόταν ως εξής: δύο άνδρες παίκτες αλληλεπιδρούσαν ανώνυμα μεταξύ τους, το άτομο Α και το άτομο Β. Και οι δύο ξεκινούσαν το παιχνίδι με δέκα μονάδες χρημάτων. Το άτομο Α έπαιζε πρώτο και μπορούσε είτε να μεταφέρει τις δέκα μονάδες του στο άτομο Β, είτε να τις κρατήσει για τον εαυτό του. Αν μετέφερε τα χρήματα, ο πειραματιστής τετραπλασίαζε το ποσό που έλαβε το άτομο Β σε 40 μονάδες, οπότε ο Β είχε 50 μονάδες. Το άτομο Β μπορούσε τώρα να στείλει πίσω το μισό από αυτό (25 μονάδες) στον Α ή να στείλει τίποτα απολύτως. Αν ο Β ενεργούσε φερέγγυα και έστελνε πίσω τα μισά χρήματα, και οι δύο κατέληγαν με 25 μονάδες – ένα μεγάλο κέρδος από τα δέκα με τα οποία είχε ξεκινήσει ο καθένας. Αλλά αν ο Β παραβίαζε την εμπιστοσύνη του Α και δεν έστελνε τίποτα πίσω, ο Β είχε πάνω του 50 μονάδες. Αν ο Α δεν εμπιστευόταν τον Β και δεν μετέφερε χρήματα εξαρχής, κατέληγαν και οι δύο με 10 μονάδες.
Οι πειραματιστές ενδιαφέρονταν για την αντίδραση του Α στην αδικία όταν ο Β κρατούσε όλα τα χρήματα, καθώς και την επιθυμία του να τιμωρήσει τον Β, όπως και το πώς τελικά ενεργούσε για να τον τιμωρήσει . Οι πειραματιστές ενδιαφέρθηκαν επίσης για ενδεχόμενες αλλαγές της δραστηριότητας σε ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου του Α καθώς αναζητούσε εκδίκηση.
Όταν παραβιάστηκε η εμπιστοσύνη, οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι ήθελαν εκδίκηση και αυτό φάνηκε στην αυξημένη δραστηριότητα στις περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ανταμοιβή. Η εκδίκηση, με άλλα λόγια, συνδέεται με ευφορία και όχι άσχημη διάθεση. Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι οι συμμετέχοντες με την ισχυρότερη δραστηριότητα σε αυτήν την περιοχή, ήταν πρόθυμοι να υποστούν μεγαλύτερο προσωπικό κόστος (με μονάδες χρημάτων που αφαιρέθηκαν από τον δικό τους λογαριασμό) για να πάρουν την εκδίκησή τους.
Το δίλημμα της εκδίκησης
Ωστόσο, δεν είναι απαραίτητο ότι ο εκδικητής θα νιώσει όμορφα μετά από μια πράξη εκδίκησης. Σε μια μελέτη του 2008, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι συχνά ανέφεραν αρκετά πιο αρνητική διάθεση αμέσως μετά από μια πράξη εκδίκησης.
Μια άλλη μελέτη εισήγαγε ένα ευρύτερο φάσμα μέτρων για την αξιολόγηση αυτών των ψυχολογικών επιπτώσεων. Εκτός από τη διερεύνηση της κατάστασης της διάθεσης των συμμετεχόντων αφού σκέφτηκαν μια πράξη εκδίκησης, οι ερευνητές ανέλυσαν και τη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι συμμετέχοντες ενώ έγραφαν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους για το συμβάν και μια πιο λεπτομερή ανάλυση των συναισθημάτων τους. Σε αυτή τη μελέτη, δηλαδή, δεν μέτρησαν μόνο την βραχυπρόθεσμη διάθεση.
Το συμπέρασμά τους ήταν ότι οι συμμετέχοντες ανέφεραν ένα μείγμα συναισθημάτων. Η εκδίκηση δεν είναι πάντα γλυκιά, μάλλον «η εκδίκηση είναι γλυκόπικρη». Αυτό σημαίνει ότι η εκδίκηση έχει στην πραγματικότητα την ικανότητα να προκαλεί τόσο θετικά όσο και αρνητικά συναισθήματα (συμπεριλαμβανομένου των συναισθημάτων της έντασης, της αβεβαιότητας και του τρόμου).
Αυτό από πολλές απόψεις είναι το δίλημμα της εκδίκησης. Η εκδίκηση φαντάζει τόσο ελκυστική και τόσο ικανοποιητική γιατί ενεργοποιεί τα κέντρα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Αλλά ενώ ο σχεδιασμός της εκδίκησης δημιουργεί θετικά συναισθήματα, μετά τα πράγματα αλλάζουν.
Το μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα εξαρτάται από πολλούς άλλους παράγοντες – συμπεριλαμβανομένου του τρόπου με τον οποίο αλλάζουν τα συναισθήματά μας σχετικά με την πράξη που μας πλήγωσε. Ίσως βιώσαμε μία εμπειρία η οποία μας βοήθησε να μπούμε στη θέση του δράστη και να κατανοήσαμε εν μέρει τους λόγους που τον οδήγησαν στις πράξεις του. Ακόμη, μεγάλο ρόλο παίζει το πώς αισθανόμαστε για την προσωπικότητα του δράστη και το αν είναι σε θέση στο μέλλον να διορθώσει τη συμπεριφορά του ή να ζητήσει ειλικρινή συγγνώμη. Στην περίπτωση που ισχύουν αυτά, τότε είναι αρκετά πιθανό να μην ευχαριστηθούμε και τόσο τελικά το κρύο πιάτο μας.
Άλλες επιλογές
Και τι θα κάνουμε; Θα το καταπιούμε κι αυτό; Σε μία μελέτη οι ερευνητές έβαλαν τους συμμετέχοντες να γράψουν για άσχημα βιώματά τους, εστιάζοντας στα «μαθήματα» που πήραν, όπως για το εάν τελικά θεωρούν πως άλλαξαν προς το καλύτερο.
Οι συμμετέχοντες έγραψαν ότι είχαν «γίνει πιο δυνατοί», πως «ανακάλυψαν άγνωστες δυνάμεις» και ότι «έγιναν σοφότεροι» χάρη στην εμπειρία που έζησαν. Είπαν επίσης ότι το αρνητικό τους βίωμα και η «ενδυνάμωση» που ένιωσαν τους βοήθησε να ζήσουν καινούριες εμπειρίες. Το να γράφουν για τα γεγονότα με αυτόν τον τρόπο σήμαινε ότι μπορούσαν να συγχωρήσουν τον δράστη και ήταν λιγότερο πιθανό να αναζητήσουν τελικά εκδίκηση. Όσοι εκφράστηκαν με τέτοιο τρόπο για τα βιώματά τους, ανέφεραν λιγότερο μακροπρόθεσμο άγχος και θυμό.
Ίσως η σύγχρονη νευροεπιστήμη να μην έχει καλύψει την πολυπλοκότητα της πραγματικής εκδίκησης. Δεν ξέρουμε πώς συμπεριφέρεται με την πάροδο του χρόνου. Ίσως η αίσθηση της ανταμοιβής γίνεται λιγότερο έντονη με την πάροδο του χρόνου. Ο χρόνος θα δείξει.
