Στέγαση, εργασιακή ανασφάλεια, ανισότητες και καθυστερημένη τεκνοποίηση ανοίγουν την ψαλίδα ανάμεσα στα παιδιά που θέλουν οι νέοι και σε εκείνα που τελικά αποκτούν.
γράφει:
Οι νέοι δεν σταμάτησαν να ονειρεύονται μια οικογένεια με παιδιά. Σταμάτησαν, όμως, να πιστεύουν ότι μπορούν να την αποκτήσουν όπως την είχαν φανταστεί. Ανάμεσα στην επιθυμία και στην πραγματικότητα παρεμβάλλονται η αίσθηση ότι η κατάλληλη στιγμή για ένα παιδί βρίσκεται πάντα λίγο πιο μακριά. Έτσι, η απόφαση αναβάλλεται. Πρώτα για έναν χρόνο, έπειτα για δύο, μέχρι που κάποτε η αναβολή γίνεται μια επιλογή που δεν μπορεί πια να ανατραπεί. Και το δεύτερο ή το τρίτο παιδί, που κάποτε αποτελούσε μέρος των σχεδίων ενός ζευγαριού, δεν έρχεται ποτέ.
Αυτή ακριβώς τη διάσταση της υπογεννητικότητας ανέδειξε η Ιταλίδα καθηγήτρια Δημογραφίας του Πανεπιστημίου Bocconi, Letizia Mencarini, στο 3ο συνέδριο του ΟΟΣΑ για το Δημογραφικό, που πραγματοποιήθηκε στα Χανιά στις 9 και 10 Νοεμβρίου.
Το κρίσιμο ερώτημα, όπως προκύπτει από την προσέγγισή της, δεν είναι μόνο γιατί γεννιούνται όλο και λιγότερα παιδιά, αλλά γιατί τόσοι άνθρωποι δεν καταφέρνουν να αποκτήσουν τα παιδιά που θα ήθελαν. Πρόκειται για μια ουσιαστική μετατόπιση της συζήτησης, από τους ψυχρούς δημογραφικούς δείκτες στις πραγματικές συνθήκες ζωής των νέων ανθρώπων. Και ήταν ένα από τα κεντρικά ζητήματα ενός συνεδρίου που εξέτασε πώς η στεγαστική κρίση, η εργασιακή ανασφάλεια, οι ανισότητες μεταξύ των φύλων και η γήρανση του πληθυσμού διαμορφώνουν το δημογραφικό μέλλον της Ελλάδας και της Ευρώπης.
Πιο συγκεκριμένα, το συνέδριο του Κέντρου του ΟΟΣΑ για τις Πληθυσμιακές Δυναμικές ανέδειξε μια καθοριστική διαπίστωση: το δημογραφικό δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με επιδόματα γεννήσεων ή οικονομικά κίνητρα για τις οικογένειες. Συνδέεται με τη στέγαση, την εργασία, την ισότητα των φύλων, την υγεία, τη μετανάστευση και την ανάπτυξη της περιφέρειας.
Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΟΣΑ, Mathias Cormann, και οι επιστήμονες του Οργανισμού ανέδειξαν τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες της δημογραφικής γήρανσης. Σύμφωνα με την έκθεση «Society at a Glance 2024», ο μέσος δείκτης γονιμότητας στις χώρες του ΟΟΣΑ μειώθηκε από 3,3 παιδιά ανά γυναίκα το 1960 σε μόλις 1,5 το 2022.
Η Ελλάδα αντιμετωπίζει ιδιαίτερα έντονες πιέσεις. Οι δημογραφικές προβολές δείχνουν ότι η αναλογία ηλικιωμένων προς τον πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας θα αυξηθεί σημαντικά τις επόμενες δεκαετίες, με συνέπειες για τις συντάξεις, τις υπηρεσίες υγείας και τη χρηματοδότηση του κοινωνικού κράτους.
Όσο λιγότεροι άνθρωποι εργάζονται και περισσότεροι χρειάζονται συντάξεις και υπηρεσίες φροντίδας, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη για αύξηση της παραγωγικότητας και αποτελεσματικότερη αξιοποίηση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού.
Ο επικεφαλής του Κέντρου του ΟΟΣΑ για τις Πληθυσμιακές Δυναμικές, Άρης Αλεξόπουλος, ανέδειξε τη σημασία της επιστημονικής έρευνας και της συνεργασίας μεταξύ κρατών για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων. Το Κέντρο, που ιδρύθηκε το 2023, επιδιώκει να προσφέρει στις κυβερνήσεις αξιόπιστα δεδομένα και εργαλεία για τον σχεδιασμό δημογραφικών πολιτικών.
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που εξετάστηκαν ήταν η απόσταση ανάμεσα στην επιθυμία δημιουργίας οικογένειας και στην πραγματική δυνατότητα απόκτησης παιδιών.
Η καθηγήτρια Δημογραφίας του Πανεπιστημίου Bocconi, Letizia Mencarini, συμμετείχε στη συζήτηση για τα αίτια της χαμηλής γονιμότητας, μαζί με ειδικούς από τον ΟΟΣΑ, τη Νότια Κορέα και την Τουρκία. Οι σχετικές έρευνες του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι η οικονομική αβεβαιότητα, η δυσκολία πρόσβασης σε προσιτή κατοικία, το κόστος ανατροφής των παιδιών και οι δυσκολίες συνδυασμού εργασίας και οικογένειας επηρεάζουν σημαντικά τις αποφάσεις τεκνοποίησης.
Η αναβολή της απόκτησης του πρώτου παιδιού δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι νέοι δεν επιθυμούν οικογένεια. Συχνά σημαίνει ότι περιμένουν να εξασφαλίσουν σταθερή εργασία, ικανοποιητικό εισόδημα και ένα σπίτι στο οποίο θα μπορούν να μεγαλώσουν τα παιδιά τους.
Όμως, όταν αυτή η αναμονή παρατείνεται, περιορίζεται και ο διαθέσιμος χρόνος για την απόκτηση δεύτερου ή τρίτου παιδιού. Έτσι, η οικονομική ανασφάλεια μπορεί να μετατραπεί σε έναν από τους παράγοντες που συντηρούν τη χαμηλή γονιμότητα.
Η σχέση μεταξύ υπογεννητικότητας και ισότητας των φύλων αποτέλεσε επίσης βασικό αντικείμενο συζήτησης. Οι μελέτες του ΟΟΣΑ καταγράφουν ότι η δυνατότητα συνδυασμού επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής επηρεάζει τις αποφάσεις απόκτησης παιδιών. Όταν η φροντίδα των παιδιών και των ηλικιωμένων βαρύνει δυσανάλογα τις γυναίκες, η δημιουργία οικογένειας μπορεί να συνεπάγεται μεγαλύτερο επαγγελματικό και οικονομικό κόστος για εκείνες.
Οι διαθέσιμες υπηρεσίες παιδικής φροντίδας, οι γονικές άδειες, η εργασιακή ασφάλεια και η συμμετοχή των πατέρων στην καθημερινή ανατροφή αποτελούν κρίσιμους παράγοντες. Η ουσιαστική στήριξη της οικογένειας δεν εξαντλείται σε μια οικονομική ενίσχυση μετά τη γέννηση. Χρειάζεται ένα περιβάλλον στο οποίο η απόκτηση παιδιού δεν θα σημαίνει αναγκαστικά επαγγελματική στασιμότητα, οικονομική ανασφάλεια ή εξάντληση για τον έναν γονέα.
Η περίπτωση της Νότιας Κορέας, η οποία καταγράφει εξαιρετικά χαμηλή γονιμότητα, αναδεικνύει πόσο σύνθετο είναι το πρόβλημα και πόσο δύσκολη μπορεί να αποδειχθεί η αντιστροφή μιας μακροχρόνιας δημογραφικής τάσης.
Η στέγαση αναδείχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις της δημογραφικής πολιτικής. Ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος συμμετείχε στις εργασίες του συνεδρίου, όπου εξετάστηκαν οι πιέσεις στην αγορά κατοικίας και οι επιπτώσεις τους στις διαφορετικές γενιές.
Η αύξηση των τιμών αγοράς και ενοικίασης, σε συνδυασμό με τα περιορισμένα εισοδήματα πολλών νέων, δυσκολεύει την οικονομική ανεξαρτητοποίηση και την απόφαση δημιουργίας οικογένειας. Ωστόσο, το στεγαστικό πρόβλημα δεν αφορά μόνο τους νέους. Η γήρανση του πληθυσμού μεταβάλλει τις ανάγκες κατοικίας, καθώς περισσότεροι άνθρωποι ζουν μόνοι και χρειάζονται σπίτια προσβάσιμα, ασφαλή και κοντά σε υπηρεσίες υγείας.
Στη σχετική θεματική συμμετείχαν οικονομολόγοι από τον ΟΟΣΑ, την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και την Τράπεζα της Ελλάδος, εξετάζοντας τη στεγαστική προσιτότητα, τις ανισότητες περιουσίας μεταξύ γενεών και τις αλλαγές στη ζήτηση κατοικιών.
Μια κοινωνία μπορεί να χρειάζεται περισσότερα κατάλληλα σπίτια ακόμη και όταν ο συνολικός πληθυσμός της μειώνεται, επειδή αλλάζει ο αριθμός και η σύνθεση των νοικοκυριών.
Η δεύτερη ημέρα του συνεδρίου επικεντρώθηκε, μεταξύ άλλων, στις συνέπειες της γήρανσης για την αγορά εργασίας.
Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι η αύξηση της απασχόλησης των μεγαλύτερων ηλικιών αποτελεί σημαντική δυνατότητα για οικονομίες που αντιμετωπίζουν συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού. Αυτό, ωστόσο, προϋποθέτει καλύτερες συνθήκες εργασίας, συνεχή κατάρτιση και δυνατότητες επαγγελματικής προσαρμογής.
Η καθηγήτρια Agnieszka Chłoń-Domińczak, από το SGH Warsaw School of Economics, και ο οικονομολόγος Pedro Martins, από το Nova School of Business and Economics, συμμετείχαν στις συζητήσεις για τις δεξιότητες, την παραγωγικότητα και τις προοπτικές των μεγαλύτερων εργαζομένων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης. Οι νέες τεχνολογίες μπορούν να υποστηρίξουν την κατάρτιση, να διευκολύνουν ορισμένες επαγγελματικές δραστηριότητες και να συμβάλουν στην καλύτερη αξιοποίηση της εμπειρίας των εργαζομένων.
Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι απλώς να παραμένουν οι άνθρωποι περισσότερα χρόνια στην εργασία. Είναι να μπορούν να εργάζονται με ασφάλεια, αξιοπρέπεια και καλή υγεία, χωρίς να αποκλείονται από τις τεχνολογικές εξελίξεις.
Η δημογραφική κρίση δεν εκδηλώνεται με την ίδια ένταση σε ολόκληρη τη χώρα. Ορισμένες περιοχές προσελκύουν κατοίκους και επενδύσεις, ενώ άλλες αντιμετωπίζουν σταδιακή ερήμωση. Η Karen Maguire, από τον ΟΟΣΑ, και η Θέμις Χριστοφίδου, Γενική Διευθύντρια Περιφερειακής και Αστικής Πολιτικής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, συμμετείχαν στη συζήτηση για τις περιφερειακές ανισότητες και τη δημογραφική συνοχή.
Η ανάγκη για προσαρμοσμένες πολιτικές είναι ιδιαίτερα σημαντική για την Ελλάδα, όπου τα μικρά νησιά, οι ορεινές κοινότητες και οι απομακρυσμένες περιοχές αντιμετωπίζουν διαφορετικές προκλήσεις από τα μεγάλα αστικά κέντρα. Ο δήμαρχος Χανίων Παναγιώτης Σημανδηράκης ανέδειξε τις αντιφάσεις που αντιμετωπίζει η τοπική αυτοδιοίκηση σε μια περιοχή με έντονη τουριστική ανάπτυξη και αυξημένες ανάγκες υποδομών.
Για να παραμείνουν οι νέοι στην περιφέρεια, δεν αρκεί ένα οικονομικό κίνητρο μετεγκατάστασης. Χρειάζονται θέσεις εργασίας, προσιτή κατοικία, σχολεία, υπηρεσίες υγείας και πραγματικές προοπτικές ζωής.
Η εργασιακή μετανάστευση αποτέλεσε ακόμη μία σημαντική θεματική. Ο οικονομολόγος του ΟΟΣΑ Cem Özgüzel, ο πρώην υπουργός Μετανάστευσης Δημήτρης Καιρίδης και η Natalia Popova, από τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας, συμμετείχαν στη συζήτηση για τις ελλείψεις εργατικού δυναμικού και τη διαχείριση της διεθνούς εργασιακής κινητικότητας.
Η οργανωμένη μετανάστευση μπορεί να συμβάλει στην κάλυψη συγκεκριμένων αναγκών της οικονομίας, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από κατάλληλη κατάρτιση, αναγνώριση προσόντων και προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων. Δεν μπορεί, όμως, να υποκαταστήσει τις πολιτικές στήριξης των οικογενειών, βελτίωσης της παραγωγικότητας και ενίσχυσης της κοινωνικής συνοχής.
Το σημαντικότερο συμπέρασμα του συνεδρίου είναι ότι το δημογραφικό δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο πρόβλημα που μπορεί να λυθεί με ένα κυβερνητικό πρόγραμμα. Απαιτεί μακροχρόνια στρατηγική, συντονισμό διαφορετικών πολιτικών και συστηματική αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.
Η Ελλάδα χρειάζεται να δημιουργήσει συνθήκες που θα επιτρέπουν στους νέους να αποκτούν την οικογένεια που επιθυμούν, στους μεγαλύτερους να ζουν με αξιοπρέπεια και στις τοπικές κοινωνίες να διατηρούν τους κατοίκους τους.
Γιατί το δημογραφικό δεν αφορά μόνο το πόσοι θα είμαστε σε τριάντα χρόνια. Αφορά κυρίως το πώς θα ζούμε, ποιες ευκαιρίες θα έχουμε και τι κοινωνία θα παραδώσουμε στις επόμενες γενιές.
