Πικάσο για αρχαρίους: 7 έργα για να καταλάβεις γιατί άλλαξε την τέχνη

χεις κοιτάξει ποτέ έναν πίνακα του Πικάσο και έχεις αναρωτηθεί γιατί τα μάτια, η μύτη και το στόμα βρίσκονται σε τόσο παράξενες θέσεις; Το λες και λογικό. Γιατί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πράγματα στη ζωγραφική του είναι ακριβώς ο τρόπος που μας κάνει να σταματάμε μπροστά σε μια εικόνα και να ξανασκεφτόμαστε όσα θεωρούμε αυτονόητα.

Στη διάρκεια της πορείας του, ο ισπανός ζωγράφος άλλαξε πολλές φορές χρώματα, μορφές και τρόπο έκφρασης. Ζωγράφισε τη μοναξιά, την τρυφερότητα, την επιθυμία και τη φρίκη του πολέμου, αναζητώντας κάθε φορά διαφορετικούς τρόπους να τα μεταφέρει στον καμβά.

Για να τον γνωρίσεις καλύτερα, διαλέγουμε επτά έργα από διαφορετικές περιόδους του. Δεν χρειάζεται να αποκρυπτογραφήσεις κάθε σύμβολο, ερκεί να παρατηρήσεις τι συμβαίνει στην εικόνα και τι σου προκαλεί.

Η Ζωή, 1903

Πριν από τα κατακερματισμένα πρόσωπα, υπάρχει ο Πικάσο της Μπλε Περιόδου. Στη «Ζωή» βλέπουμε ένα ζευγάρι απέναντι από μια ντυμένη γυναίκα που κρατά ένα μωρό, ενώ στο βάθος εμφανίζονται άλλες ανθρώπινες μορφές, σαν πίνακες μέσα στον πίνακα. Όλα μοιάζουν βυθισμένα στο ίδιο ψυχρό φως.

Το έργο συνδέεται με μια περίοδο προσωπικού πένθους και οικονομικής δυσκολίας. Ο θάνατος του φίλου του, Κάρλες Κασαχέμας, το 1901, είχε προηγηθεί της στροφής του σε αυτή τη μελαγχολική ζωγραφική. Το νόημα της σύνθεσης παραμένει ανοιχτό, έχει ερμηνευτεί τόσο ως εικόνα της φτώχειας όσο και ως αναφορά στον κύκλο της ζωής.

Τι να προσέξεις: Το χρώμα δημιουργεί το συναίσθημα πριν προλάβεις να καταλάβεις την ιστορία. Το μπλε ενώνει τους ανθρώπους στην ίδια ατμόσφαιρα σιωπής και απομόνωσης.

Αγόρι με πίπα, 1905

Ένας νεαρός με μπλε ρούχα κρατά μια πίπα και φορά ένα στεφάνι από λουλούδια. Πίσω του, το φόντο γεμίζει με θερμότερους τόνους και ανθισμένα διακοσμητικά στοιχεία. Το «Αγόρι με πίπα» ανήκει στη Ροζ Περίοδο, όταν η παλέτα του Πικάσο απομακρύνεται από την κυριαρχία του ψυχρού μπλε.

Η εικόνα, πάντως, δεν είναι απλώς χαρούμενη. Η σοβαρότητα του αγοριού, η ακινησία του και το παράξενο στεφάνι αφήνουν μια αίσθηση αινίγματος. Ποιος είναι; Γιατί ποζάρει έτσι; Η ζωγραφική δεν χρειάζεται να δώσει όλες τις απαντήσεις για να μας κρατήσει το βλέμμα.

Τι να προσέξεις: Πόσο διαφορετική γίνεται η ατμόσφαιρα όταν αλλάζουν τα χρώματα. Η ανθρώπινη μορφή παραμένει αναγνωρίσιμη, αλλά το περιβάλλον της αποκτά κάτι ονειρικό.

Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν, 1907

Εδώ η αλλαγή είναι σαρωτική. Πέντε γυμνές γυναικείες μορφές καταλαμβάνουν τον καμβά, με κοφτερές γωνίες, επίπεδα σώματα και πρόσωπα που απομακρύνονται από τη φυσική όψη. Ο χώρος γύρω τους μοιάζει να σπάει μαζί τους.

Ο Πικάσο συνδυάζει επιρροές από την ιβηρική γλυπτική και την αφρικανική τέχνη, αμφισβητώντας την παραδοσιακή απόδοση του γυμνού και της προοπτικής. Το έργο αποτέλεσε καθοριστικό βήμα προς τον κυβισμό και προκάλεσε αμηχανία ακόμη και σε ανθρώπους του καλλιτεχνικού του περιβάλλοντος.

Τι να προσέξεις: Τα σώματα δεν μοιάζουν να βρίσκονται σε έναν χώρο στον οποίο θα μπορούσες να μπεις. Οι μορφές και το φόντο πιέζονται προς την επιφάνεια του πίνακα. Η ζωγραφική αρχίζει να οργανώνει τον κόσμο με δικούς της κανόνες.

Οι Τρεις Χορεύτριες, 1925

Ο τίτλος προετοιμάζει για κίνηση και χάρη. Η εικόνα, όμως, είναι πολύ πιο ανήσυχη. Τρεις μορφές συνδέονται σε έναν χορό, με τεντωμένα άκρα, γωνιώδη σώματα και στάσεις που δύσκολα θα μπορούσε να πάρει ένας πραγματικός άνθρωπος.

Το έργο του 1925, που ανήκει στη συλλογή της Tate, δείχνει πόσο μακριά έχει φτάσει ο Πικάσο από τη συγκρατημένη ακινησία των πρώτων του πινάκων. Η παραμόρφωση γίνεται μέσο έντασης: ο χορός μοιάζει σχεδόν να ξεφεύγει από τον έλεγχο των ίδιων των σωμάτων.

Τι να προσέξεις: Ακολούθησε με το βλέμμα τα χέρια και τα πόδια. Οι γραμμές σε μετακινούν από τη μία μορφή στην άλλη, δημιουργώντας έναν ρυθμό που μπορεί να σου φανεί περισσότερο αγωνιώδης παρά γιορτινός.

Το Όνειρο, 1932

Στο «Όνειρο», η Μαρί-Τερέζ Βαλτέρ απεικονίζεται καθισμένη σε μια πολυθρόνα, με κλειστά μάτια και το κεφάλι γερμένο. Οι καμπύλες, τα έντονα χρώματα και η χαλαρή στάση του σώματος δημιουργούν μια αισθησιακή, ονειρική εικόνα.

Το πρόσωπό της χωρίζεται και ανασυντίθεται με τρόπο που παραβιάζει τη φυσική ανατομία. Παρ’ όλα αυτά, η στάση της παραμένει απολύτως κατανοητή, αφού βλέπουμε έναν άνθρωπο βυθισμένο στον δικό του κόσμο.

Τι να προσέξεις: Πώς οι απαλές καμπύλες αλλάζουν την αίσθηση της παραμόρφωσης. Εδώ οι αλλοιωμένες αναλογίες μπορούν να διαβαστούν ως μέρος της χαλάρωσης και του ονείρου. Η ίδια ελευθερία στη μορφή που αλλού προκαλεί ένταση, εδώ αποκτά τρυφερότητα.

Γκερνίκα, 1937

Ένα άλογο σφαδάζει, μια μητέρα κρατά το νεκρό παιδί της, ανθρώπινα σώματα εμφανίζονται διαλυμένα μέσα σε μια σκηνή πανικού. Η «Γκερνίκα» δημιουργήθηκε για το ισπανικό περίπτερο της Διεθνούς Έκθεσης του Παρισιού το 1937, με αφορμή τον βομβαρδισμό της ομώνυμης βασκικής πόλης στον Ισπανικό Εμφύλιο.

Ο Πικάσο χρησιμοποιεί μαύρο, λευκό και γκρι για να συνθέσει μια εικόνα συλλογικού ολέθρου. Δεν χρειάζεται να αναγνωρίσουμε κάθε σύμβολο για να αισθανθούμε την απόγνωση: τα ανοιχτά στόματα, τα πεσμένα σώματα και οι απότομες γραμμές μεταφέρουν την καταστροφή με τρομακτική αμεσότητα.

Τι να προσέξεις: Πώς οι παραμορφώσεις υπηρετούν το θέμα. Ο κόσμος του πίνακα έχει διαλυθεί, όπως έχει διαλυθεί και η ζωή των ανθρώπων του. Η «Γκερνίκα» έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα ενάντια στη βαρβαρότητα του πολέμου.

Η Γυναίκα που Κλαίει, 1937

Την ίδια χρονιά, ο Πικάσο επιστρέφει στον ανθρώπινο θρήνο, εστιάζοντας σε ένα πρόσωπο. Στη «Γυναίκα που Κλαίει», με μοντέλο την καλλιτέχνιδα και φωτογράφο Ντόρα Μάαρ, το πρόσωπο κατακερματίζεται σε αιχμηρά σχήματα. Τα δάκρυα, το μαντίλι και το στόμα συνωστίζονται σε μια εικόνα οδύνης. Το θέμα της γυναίκας που θρηνεί συνδέεται με τον κύκλο της «Γκερνίκα» και επανέρχεται σε πολλά έργα του.

Εδώ επιστρέφουν τα έντονα χρώματα, χωρίς να κάνουν την εικόνα πιο ανάλαφρη. Αντίθετα, οι αντιθέσεις ενισχύουν την αναστάτωση.

Τι να προσέξεις: Πόσο καθαρά αναγνωρίζεις το κλάμα, παρότι κανένα πρόσωπο δεν έχει αυτή την ανατομία. Κάπου εκεί βρίσκεται και μια απάντηση στο γιατί ο Πικάσο άλλαξε τη ζωγραφική, καθώς έδειξε πόσο εκφραστική μπορεί να γίνει μια εικόνα όταν ο καλλιτέχνης μετασχηματίζει όσα βλέπει. Μπορεί να μη συναντήσεις ποτέ έναν άνθρωπο που να μοιάζει με αυτή τη γυναίκα. Το συναίσθημά της, όμως, το αναγνωρίζεις αμέσως.