Η αρχή ενός φαινομένου είναι συνήθως βασικό σημείο παρατήρησης των μεταβολών και των χαρακτηριστικών που θα έχει σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Υπό την έννοια αυτή τα πρώτα βήματα της συγκρότησης του ελληνικού κράτους – και δη εκείνα που πραγματοποιούνταν κατά τα επαναστατικά χρόνια – αποτελούν προνομιακό πεδίο για να παρατηρήσουμε την εγκατάσταση θεσμών, σχέσεων και παθολογιών τα χαρακτηριστικά των οποίων μπορούν να ανιχνευτούν μέχρι και σήμερα.
Αν μάλιστα είχαμε και περισσότερα αρχεία για εκείνη τη δύσκολη εποχή, το έργο των ιστορικών θα ήταν ευκολότερο και η εικόνα μας πληρέστερη. Ένας από τους λόγους που κάνουν το βιβλίο Βάσως Σειρηνίδου «Στα χρόνια της βίας, έγκλημα, κοινωνία και συγκρότηση κράτους στην επαναστατημένη Ελλάδα» (Εκδόσεις Θεμέλιο, Ιστορική Βιβλιοθήκη) πολύτιμο είναι ακριβώς η σπανιότητα αρχείων της επαναστατικής εποχής και μάλιστα αρχείων που σχετίζονται με την καθημερινότητα των πολιτών και όχι με τον στρατιωτικό αγώνα των εξεγερμένων.
Τα αρχεία των νεοσύστατων τότε υπουργείων Αστυνομίας και Δικαίου παρείχαν στην ιστορικό το υλικό για την καταβύθιση στις πρώτες στιγμές του ανεξάρτητου κράτους. Προσεγγίζοντας τη μεγάλη εικόνα μέσα από θραύσματα μικροϊστοριών και περιπτώσεις αδικιών και αντιδικιών, η συγγραφέας καταφέρνει να συναρθρώσει την καθημερινότητα με την κλίμακα της πολιτικής και της δικαιοσύνης.
Ως ερευνητικό υλικό αυτής της συναρμογής η Β. Σειρηνίδου χρησιμοποιεί τη βία. Η βία είναι αφενός κοινό χαρακτηριστικό των εγκλημάτων που μελετά το βιβλίο και αφετέρου αποτελεί το πλαίσιο στο οποίο το κράτος-βρέφος έχει μόλις γεννηθεί.
«Οι επαναστάσεις είναι οριακές στιγμές πολιτικών και κοινωνικών συγκρούσεων που εκδηλώνονται συνήθως με βίαια μέσα ενώ οι νέες δέσμες σύγκρουσης που παράγουν συνοδεύονται από φαινόμενα βίας εγκαθιδρύουν δηλαδή ένα νέο καθεστώς βίας που διαχέεται σε ολόκληρο το κοινωνικό φάσμα», σημειώνει η συγγραφέας. Έτσι, η συνάντηση της προσωπικής ιστορίας της διαπροσωπικής βίας με την ιστορία της συγκρότησης κατασταλτικών και ποινικών θεσμών στην επαναστατημένη Ελλάδα αποτελεί βασικό σημείο της μελέτης.
Την ίδια στιγμή, από τη μελέτη των εγκλημάτων δίνεται στον αναγνώστη λαβή αναρώτησης για το πώς δημιουργείται και λειτουργεί το δίκαιο σε ένα δεδομένο πλαίσιο. Καθώς η έννοια του δικαίου σε κάθε εποχή και σε κάθε πλαίσιο αλλάζει, το να παρατηρούμε τις μεταβολές της είναι εξόχως διδακτικό και αποκαλυπτικό του πώς μπορεί η κοινωνική ιστορία να μας βοηθήσει να σκεφτούμε το παρελθόν με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Τι θεωρείται «δίκαιο»; Ποια είναι τα επιχειρήματα που προβάλουν οι λαϊκοί άνθρωποι για να υποστηρίξουν τα συμφέροντά τους και πώς αυτά γίνονται δεκτά από τη δομή του επαναστατικού κράτους;
«Το πρώτο πράγμα που είχαν να μας πουν τα δικαστικά και αστυνομικά αρχεία του αγώνα δεν ήταν η συγκρότηση και η λειτουργία των αντίστοιχων θεσμών, αλλά το επιτακτικό αίτημα για απονομή δικαιοσύνης στο πλαίσιο μιας εξαιρετικά βίαιης συγκυρίας», γράφει η Σειρηνίδου.
Το βιβλίο αποκαλύπτει εκεί έναν δευτερεύοντα νοηματικό άξονα, εξίσου αποκαλυπτικό με τη βία, ο οποίος συνδέει τις μικρές ιστορίες με τη σταδιακή συγκρότηση των θεσμών, και ο οποίος προσφέρει στον αναγνώστη ένα ακόμη σημείο παρατήρησης των πρώτων στιγμών του νεοελληνικού κράτους.
Το τρίτο προνομιακό πεδίο παρατήρησης που προσφέρει το «Στα χρόνια της βίας» σχετίζεται με την ιδέα της δημόσιας ασφάλειας: Με τον ίδιο τρόπο που η επαναστατική δράση αναμένεται από τους εξεγερμένους να ενταθεί και να παραγάγει τα αιματηρά της αποτελέσματα στο μέτωπο των επιχειρήσεων, στα μετόπισθεν το ζητούμενο είναι η κοινωνική ειρήνη και η εσωτερική ασφάλεια. Πόσο εύκολο ήταν να υπάρξει η έννοια της ασφάλειας σε μια επαναστατημένη κοινωνία, ποιες μορφές λάμβανε και τι σήμαινε αυτό για τις κοινοτικές σχέσεις των ανθρώπων;
Η μεγάλη αρετή του βιβλίου της Βάσως Σειρηνίδου είναι ότι φυτεύει ερωτήματα και προσθέτει αναπάντεχες ιστορικές προοπτικές για το ξεκίνημα της σύγχρονης Ελλάδας, οι οποίες έχουν την ικανότητα να λειτουργούν ερμηνευτικά τόσο στη μικρή όσο και στη μεγάλη κλίμακα. Το ότι αυτό το κάνει μέσα από ένα ευσύνοπτο, καλογραμμένο και ρέον κείμενο που είναι προσβάσιμο σε όλους – μια αρετή που λείπει από τα περισσότερα επιστημονικά βιβλία ελληνικής ιστορίας – καθιστά το «Στα χρόνια της Βίας» μια εξαιρετική επιλογή αναγνώσματος τόσο για τον επαγγελματία ιστορικό όσο και για τον απλό λάτρη της Ιστορίας.
