Θα «ξεπήξει» ποτέ ο Κηφισός; Ένας συγκοινωνιολόγος απαντά

Αν ζεις και οδηγείς στην Αθήνα η εικόνα (και) στον Κηφισό είναι γνώριμη: ακινητοποιημένες λωρίδες, ώρες ατελείωτες στο τιμόνι, νεύρα και μια πόλη που μοιάζει να ασφυκτιά. Είναι όμως ο Κηφισός το πρόβλημα ή απλώς ο καθρέφτης ενός βαθύτερου αδιεξόδου;

Ο κ. Θάνος Βλαστός, Ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ, συγκοινωνιολόγος – πολεοδόμος, μιλά για τις πραγματικές αιτίες της συμφόρησης και εξηγεί γιατί η λύση δεν βρίσκεται σε περισσότερους δρόμους, αλλά σε λιγότερα αυτοκίνητα.

Ποιοι είναι οι βασικοί λόγοι της αυξημένης κίνησης στον Κηφισό;

Ο Κηφισός είχε επαρκή χώρο για να γίνει, χωρίς απαλλοτριώσεις και αντιδράσεις, από ποτάμι αυτοκινητόδρομος. Δεδομένου ότι ανατολικά και δυτικά του υπάρχει Αθήνα, με πολύ πληθυσμό και δραστηριότητες, εξυπηρετεί εκτός από υπεραστικές και αστικές μετακινήσεις. Το ότι δυσανάλογα πολλές αστικές μετακινήσεις προτιμούν να βγαίνουν από την πόλη σε έναν υπεραστικό αυτοκινητόδρομο και τελικά να εγκλωβίζονται, αυτό οφείλεται όχι στον ίδιο τον Κηφισό αλλά στο ότι ουσιαστικά απουσιάζουν στην πόλη οι εναλλακτικές λύσεις. Οι κάτοικοι αισθάνονται εξαρτημένοι από το αυτοκίνητο γιατί η δημόσια συγκοινωνία είναι φτωχή, όπως και οτιδήποτε άλλο δημόσιο. Η εξάπλωση των ιδιωτικών λύσεων, όπως του αυτοκινήτου, αποτελεί απόδειξη της υστέρησης των δημόσιων.

Γιατί οι υπεραστικές μεταφορές έχουν επίσης εκτοξευτεί; Προφανώς γιατί οι πόλοι που εξυπηρετεί η εθνική οδός αναπτύσσονται απρόβλεπτα γρήγορα. Για παράδειγμα τα εμπορεύματα από την Κίνα δεν σταματούν στον Πειραιά. Συνεχίζουν με τον αυτοκινητόδρομο τόσο προς ελληνικές πόλεις όσο και προς την υπόλοιπη Ευρώπη. Ενώ τα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων διαχέονται στη θάλασσα, στον αυτοκινητόδρομο, τα φορτηγά που μεταφέρουν το περιεχόμενο αυτών των πλοίων συμπυκνώνονται. Η Ελλάδα είναι εξαίρεση στις μεταφορές με φορτηγά καθώς αυτά πρακτικά μονοπωλούν τις μεταφορές. Σχεδόν δεν υπάρχουν τραίνα, ούτε για εμπορευματικές ούτε για επιβατικές χρήσεις. Όλα ανάποδα σε σχέση με τους άλλους ευρωπαίους εταίρους. Ο Κηφισός υποκαθιστά και τα τραίνα.

Δεν είναι όμως μόνο ο Κηφισός που έχει κορεστεί. Σε κάθε δρόμο της Αθήνας καταγράφονται πολύ μεγάλες αυξήσεις στην κυκλοφορία και τη στάθμευση, και ταυτόχρονα μεγάλες εκπτώσεις στην ασφάλεια, τη ρύπανση, το θόρυβο, την ποιότητα ζωής. Ίσως από τις πιο τραγικές εξελίξεις, με επιπτώσεις στη συνοχή των τοπικών κοινωνιών, είναι η ενίσχυση των διαμπερών ροών σε δρόμους γειτονιάς και η μετατροπή τους σε υποκατάστατα κορεσμένων αρτηριών.

Είναι λύση η κατασκευή δεύτερου Κηφισού;

Για να δοθεί απάντηση στη ζήτηση κάποιοι σκέφτονται επιπόλαια την κατασκευή ενός δεύτερου Κηφισού πάνω από τον πρώτο, υποτιμώντας ότι κάθε νέο οδικό έργο παράγει νέες μετακινήσεις και γρήγορα γεμίζει από αυτοκίνητα και αυτό. Ένας δεύτερος ή και ένας τρίτος Κηφισός θα ήταν προώθηση της χρήσης του αυτοκινήτου σε μια Αθήνα που ακριβώς θα έπρεπε να ασκεί τις αντίθετες πολιτικές με στόχο την προώθηση άλλων μέσων που καταναλώνουν λιγότερο χώρο.

Πόσο συμβάλλει η χωρική οργάνωση της Αττικής;

Απέναντι στην εξαιρετικά σοβαρή ανάγκη οι πόλεις να επιτύχουν κλιματική ουδετερότητα γίνεται προσπάθεια σε όλον τον κόσμο, να συγκρατηθούν οι αστικές επεκτάσεις διότι προκαλούν αυξήσεις του μήκους των μετακινήσεων, επομένως και της παραγωγής αερίων του θερμοκηπίου. Τις τελευταίες δεκαετίες τα προάστια στην Αθήνα επεκτάθηκαν δραματικά, σε βαθμό που κάποιων οι συνδέσεις με το Κέντρο να γίνονται μέσω αυτοκινητοδρόμων. Δεδομένων των προβλημάτων κορεσμού και ρύπανσης στο Κέντρο, η παραπάνω τάση θα συνεχίζεται και τα προβλήματα στον Κηφισό και γενικότερα στο οδικό δίκτυο της Αθήνας παντού θα οξύνονται.

Θα βοηθούσαν χρονικοί περιορισμοί στα φορτηγά;

Με την απαγόρευση κίνησης φορτηγών στους αυτοκινητοδρόμους σε κάποιες αργίες η εμπειρία που αποκτήθηκε προφανώς ήταν πολύ θετική: με λιγότερα φορτηγά αποκτούν τα υπόλοιπα οχήματα περισσότερο χώρο. Αποδείχτηκε ότι, όπως σε κάθε τομέα, στην οργάνωση της κυκλοφορίας χρειάζεται λογική και ευελιξία για τη λήψη των κατάλληλων αποφάσεων. Λογική σημαίνει ότι είναι καιρός να αποδεχτούμε πως στους δρόμους της πόλης πρέπει να κυκλοφορούν λιγότερα αυτοκίνητα.

Οργάνωση σημαίνει κανόνες αλλά και κοινωνία που θα τους τηρεί. Και στα δύο αυτά θέματα στον τόπο μας είμαστε πολύ πίσω. Οι λύσεις απέναντι στον κυκλοφοριακό κορεσμό είναι μεγάλα κοινωνικά ζητούμενα: συνοχή, συνεργασία, συλλογικότητα στη χρήση από κοινού του ελάχιστου χώρου που απέμεινε αδόμητος. Συναίνεση να μη είναι ο καθένας μόνος του στο αυτοκίνητο. Συναίνεση να επιλέγονται μέσα μετακίνησης που καταναλώνουν τον ελάχιστο χώρο, δημόσια συγκοινωνία, μηχανοκίνητα δίκυκλα και ποδήλατα. Πρόκειται για λύσεις που έχουν δοθεί εδώ και δεκαετίες σε άλλες χώρες.

Δεν γίνεται να είμαστε τόσα εκατομμύρια, ο ένας πάνω στον άλλο, και να επιζήσουν οι πόλεις μας με τον καθένα να επιμένει να λειτουργεί σαν να ήταν μόνος του.

Πώς επηρεάζει η χρόνια συμφόρηση την κοινωνία;

Ένα από τα μεγαλύτερα μειονεκτήματα του ανθρώπου είναι ότι συνηθίζει, ακόμη και στις χειρότερες των καταστάσεων. Οι αλλαγές σπάνια είναι απότομες. Προλαβαίνουμε να τις απορροφούμε αδιαφορώντας για το τι γίνεται μέσα μας. Έρχονται οι επόμενες και πάλι τις εισπράττουμε χωρίς αντιδράσεις. Σε κάποια χρόνια ξεχνάμε τι αφήσαμε πίσω μας. Ότι οι μεγαλύτεροι γεννηθήκαμε σε μια Αθήνα με μονώροφα και διώροφα, με κήπους, δενδροστοιχίες, ελάχιστα αυτοκίνητα, μαγαζάκια στη γειτονιά, παίζαμε στον δρόμο, γνωρίζαμε τους γείτονες και κάναμε παρέα μαζί τους, περπατούσαμε. Ξεχνάμε και πώς είμαστε μερικά χρόνια πιο πριν, γιατί και εμείς αλλάξαμε. Ήταν δυνατόν οι πόλεις μας να μη μας μοιάζουν;

Ο ρόλος της οδηγικής συμπεριφοράς

Ως οδηγοί, με εξαίρεση το πώς σταθμεύουμε -που είναι καταστροφικό- ο τρόπος που οδηγούμε δεν επιδεινώνει το μποτιλιάρισμα. Αντίθετα, προσπαθούμε να το αποφύγουμε. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η οδήγησή μας σε σχέση με τους πεζούς. Συνυπογράφουμε τα πεζοδρόμια να μην είναι πεζοδρόμια, ώστε να χωρούν τα αυτοκίνητά μας, τα παρκάρουμε ιππαστί και συχνά τα δίκυκλα ανεβαίνουν ολόκληρα πάνω τους.

Σταματάμε και σταθμεύουμε επί των διαβάσεων και -το σοβαρότερο- όπου (σπανίως) υπάρχουν διαβάσεις, δεν παραχωρούμε προτεραιότητα στους πεζούς. Αλίμονο αν σταματούσαμε σε κάθε διασταύρωση στις γειτονιές! Πότε θα φτάναμε στον προορισμό μας; Η πολιτεία ακούει με προσοχή το ερώτημα και, ως εγγυητής της διεκπεραίωσης των ροών, αποφεύγει να χαράσσει διαβάσεις - το κάνει μόνο όπου υπάρχει φωτεινή σηματοδότηση.

Ποιες είναι οι λύσεις;

Η κοινωνία μας δεν δείχνει έτοιμη να πάρει μέτρα για να ελαφρύνουν οι δρόμοι. Τα γκαράζ, που τα θέλει αν τα πληρώσουν άλλοι, τα φαντάζεται σωτήρια, όχι για να αυξηθεί το πράσινο στους δρόμους, για να φαρδύνουν τα πεζοδρόμια και να κυκλοφορούν με ασφάλεια τα ποδήλατα, αλλά για να χωρέσουν και άλλα αυτοκίνητα οπουδήποτε στην πόλη, σε κέντρο και γειτονιές, και για να γίνει εφικτό να αγοραστούν ακόμη περισσότερα.

Λιγότερα αυτοκίνητα, πιο πυκνά δίκτυα δημόσιας συγκοινωνίας, πεζοδρόμια και ποδήλατα.

Είναι δοκιμασμένες λύσεις. Όμως εμείς είμαστε αλλιώς.