10 πράγματα που δεν ήξερες για την οδό Πανεπιστημίου

Η Πανεπιστημίου είναι από εκείνους τους δρόμους που νομίζεις ότι ξέρεις καλά, ακριβώς επειδή τους διασχίζεις συχνά. Κι όμως, πίσω από τα φανάρια, τις στάσεις και τις προσόψεις των κτιρίων της, κρύβεται μια ιστορία γεμάτη σχέδια που άλλαξαν στην πορεία, εργοτάξια που κράτησαν δεκαετίες (κάτι σου θυμίζει ξέρουμε, δεν είναι όμως αυτό που νομίζεις), βασιλικές παρεμβάσεις, μικρές αστικές ίντριγκες και μεγάλες φιλοδοξίες για μια πόλη που μόλις μάθαινε να γίνεται πρωτεύουσα. Από τα πρώτα χαράγματα του δρόμου και τις αυλές με τα πηγάδια, μέχρι το τραμ, τον ηλεκτρικό φωτισμό και την οριστική καθιέρωσή της ως λεωφόρου, η Πανεπιστημίου λειτουργεί σαν ένα συμπυκνωμένο χρονικό της νεότερης Αθήνας, αρκεί να σταθείς για λίγο και να την κοιτάξεις αλλιώς.

Το όραμα για μια ευρωπαϊκή λεωφόρο

Όταν ο Λέο φον Κλέντσε σχεδίαζε την Αθήνα, φανταζόταν την Πανεπιστημίου ως έναν δρόμο πλάτους 12 μέτρων –αξιοπρεπής για την εποχή, αλλά όχι ακριβώς μεγαλειώδης. Από την πλευρά του, ο Σταμάτης Κλεάνθης είχε πιο ανοιχτούς ορίζοντες, κι έτσι επέβαλε την επέκτασή της στα 30 μέτρα. Το 1837 εγκρίθηκε η διάνοιξη του «Βουλεβαρίου» (ναι, έτσι την έλεγαν επίσημα), αμέσως μόλις αποφασίστηκε να χτιστεί εκεί το εμβληματικό κτίριο του Πανεπιστημίου.

Ένας δρόμος γεμάτος βράχους και χαντάκια

Μην βλέπεις τη σημερινή άσφαλτο. Για να γίνει η Πανεπιστημίου κανονικός δρόμος, χρειάστηκε ένας μικρός άθλος. Από το ύψος του Πανεπιστημίου μέχρι την Πατησίων και την Ομόνοια, το έδαφος ήταν γεμάτο τεράστιους βράχους που έπρεπε να ισοπεδωθούν και επικίνδυνα χαντάκια που δεν καλύπτονταν εύκολα. Μόνο το 1859, δαπανήθηκαν πάνω από 50.000 δραχμές –ποσό αστρονομικό για την εποχή– για να ολοκληρωθούν τα έργα.

Το πρώτο «χρυσό» real estate της Αθήνας

Το 1839, με το που μπήκαν τα θεμέλια του Πανεπιστημίου, οι τιμές των οικοπέδων στο Βουλεβάριο χτύπησαν ταβάνι. Η τιμή έφτασε τα 40 λεπτά ανά πήχυ, τη στιγμή που μόλις πέντε χρόνια πριν, στην οδό Σταδίου, αγόραζες οικόπεδο με 1 ή 2 λεπτά τον πήχυ. Το Πανεπιστήμιο δεν έφερε μόνο γνώση, έφερε και τρελές προσδοκίες για κέρδος.

Σπίτια με αυλές, πηγάδια και... η ΟΥΛΕΝ

Στα τέλη του 1840 άρχισαν να ξεφυτρώνουν οι πρώτες κατοικίες. Ξέχνα τις πολυκατοικίες· μιλάμε για σπίτια με μεγάλες αυλές και δικά τους πηγάδια (ένα τέτοιο υπήρχε ακριβώς μπροστά από το Ιλίου Μέλαθρον). Αυτά τα πηγάδια επιβίωσαν για σχεδόν έναν αιώνα, μέχρι το 1931, όταν η ΟΥΛΕΝ ανέλαβε την υδροδότηση και άλλαξε μια για πάντα τις συνήθειες των Αθηναίων.

Η «Ευρεία Οδός» του Γεωργίου Σκούφου

Αν και ξεκίνησε το 1837, ο δρόμος ολοκληρώθηκε τελικά το 1859, επί δημαρχίας Γεωργίου Σκούφου. Στα επίσημα έγγραφα και στις συζητήσεις της εποχής θα την συναντούσες με διάφορα ονόματα: «Οδός Βουλεβαρίου», «Μεγάλη Οδός» ή απλά «Ευρεία Οδός». Το «Πανεπιστημίου» καθιερώθηκε επίσημα το 1884.

Η Πανεπιστημίου χτίστηκε με «ανακυκλωμένα» αρχαία

Οι ελλείψεις σε οικοδομικά υλικά καλύφθηκαν εν μέρει από τη χρήση «άχρηστου» αρχαίου οικοδομικού υλικού, την πώληση του οποίου επέτρεπε βασιλικό διάταγμα από τις αρχές του 1835, ορίζοντας ότι τα χρήματα από την πώληση θα χρησιμοποιούνταν για τις ανασκαφές και τις αναστηλώσεις. Έτσι, πολλά ιδιωτικά και δημόσια κτίρια της Πανεπιστημίου κτίστηκαν με αρχαίο οικοδομικό υλικό.

Από τη Βασίλισσα Αμαλία στον Πρώσο κηπουρό

Το πράσινο της λεωφόρου ήταν... βασιλική υπόθεση. Οι πρώτες δενδροστοιχίες (1846-1850) φυτεύτηκαν από τον ανακτορικό κηποτέχνη Smarat, που είχε έρθει στην Αθήνα το 1837, απεσταλμένος του Λουδοβίκου Α’, και τον οποίο «δάνεισε» στον Δήμο η Αμαλία. Αργότερα, ανέλαβε ο Φρειδερίκος Σμιτ, ένας Πρώσος που ήρθε στην Ελλάδα ως στρατιώτης του Όθωνα, αλλά λόγω των σπουδών του στη γεωπονική κατέληξε να μεταμορφώνει την Πανεπιστημίου και τους κήπους των Ανακτόρων.

Ένας Δήμαρχος που μισούσε τη λεωφόρο

Ο Δημήτριος Καλλιφρονάς (δήμαρχος το 1837-1841) δεν ήθελε καθόλου τη δημιουργία της Πανεπιστημίου. Ο λόγος; Προσπαθούσε να προστατέψει τα συμφέροντα στενών του συγγενών, τα οποία προφανώς θίγονταν από τα έργα. Η κόντρα του με τον Όθωνα για τον δρόμο ήταν μάλιστα τόσο έντονη, που έγινε ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους ο Καλλιφρονάς πρωτοστάτησε αργότερα στην έξωση του Βασιλιά.

Η «Λεωφόρος με τις Γαζίες» και το τραμ για Φάληρο

Εκτός από Πανεπιστημίου, το 1884 την έλεγαν και «Λεωφόρο με τις Γαζίες». Τρία χρόνια μετά, το 1887, στον δρόμο εμφανίστηκε για πρώτη φορά το ιπποκίνητο τραμ, το οποίο ξεκινούσε από την Ακαδημία, διέσχιζε την Πανεπιστημίου και την σημερινή Βασιλίσσης Αμαλίας, περνούσε από τις Τζιτζιφιές και κατέληγε στο Φάληρο για τις πρώτες θαλασσινές βόλτες των Αθηναίων. Την ίδια χρονιά μπήκαν και οι εμβληματικοί φανοστάτες από χυτοσίδηρο, ύψους 3 μέτρων.

Όταν η Πανεπιστημίου «τυφλώθηκε» από το ηλεκτρικό φως

Οι Αθηναίοι είδαν για πρώτη φορά ηλεκτρισμό τον Δεκέμβριο του 1886. Για να γιορτάσουν την ενηλικίωση του Διαδόχου, στήθηκαν δύο τεράστιοι προβολείς του Ναυτικού: ένας στην Καπνικαρέα και ένας στην Πλατεία Πανεπιστημίου. Ο προβολέας του Πανεπιστημίου ήταν τόσο ισχυρός που φώτιζε μέχρι την Κοραή και το Υπουργείο Οικονομικών, προκαλώντας δέος στους περαστικούς.

(*) Με πληροφορίες από το βιβλίο των Θανάση Γιοχάλα και Ζωής Βαΐου «Οδός Πανεπιστημίου (19ος-20ος αι.): Ιστορία και ιστορίες» (εκδόσεις Εστία, 2025)