Το Roumlouki Archive θα σου συστήσει την μαγεία της προφορικής Ιστορίας

Ρουμλούκι λέγεται το βορειοανατολικό κομμάτι της πεδιάδας της Ημαθίας, ανάμεσα στη Βέροια και τις όχθες του Αξιού. Ελληνότοπος σημαίνει το παράξενο όνομά του, από το οθωμανικό Ρουμλούκ: Ρουμ οι Έλληνες, λουκ η κατάληξη για τον τόπο.

Ρουμλούκι Archive λέγεται το ψηφιακό αρχείο που συγκεντρώνει όλη την προφορική Ιστορία της περιοχής, με πάνω από 600 αφηγήσεις, τραγούδια, μαρτυρίες, φωτογραφικό υλικό και στοιχεία λαϊκής παράδοσης. Το έργο, που θα παρουσιαστεί για πρώτη φορά την Κυριακή 18 Ιανουαρίου στο Πνευματικό Κέντρο της Αλεξάνδρειας Ημαθίας, συμπυκνώνει όλη την άυλη πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής, σε ένα αρχείο για τον 21ο αιώνα.

Μιλήσαμε με την συντονίστρια του έργου, Χάρις Πατσαβούρα, για την πρωτότυπη αυτή ιδέα, τις αφηγήσεις που κλείνουν μέσα τους όλη την Ιστορία του τόπου, και το πώς η μνήμη, με όλη την υποκειμενικότητά της, προσθέτει στην επίσημη αφήγηση το συναίσθημα που συχνά τους λείπει.

Πώς γεννήθηκε η ιδέα για το Roumlouki Archive;
Η ιδέα για το Roumlouki Archive γεννήθηκε μέσα από μια σχέση συνεργασίας με τους διαχειριστές του πολιτιστικού φορέα ΧΟΡΟΔΡΑΣΕΙΣ στην Αλεξάνδρεια Ημαθίας, οι οποίοι εδώ και αρκετές δεκαετίες καταγράφουν συστηματικά αρχειακό υλικό, πραγματοποιούν συνεντεύξεις με ντόπιους κατοίκους και τεκμηριώνουν πτυχές της καθημερινής ζωής και των δραστηριοτήτων τους, με σταθερό άξονα την παράδοση.

Το Roumlouki Archive ήρθε ως φυσική συνέχεια αυτής της διαδρομής και εντάχθηκε σε ένα ευρύτερο πλαίσιο δράσεων της ομάδας MAESTRIA για τη διάσωση και ανάδειξη της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Ημαθίας. Το έργο υλοποιήθηκε με τη χρηματοδότηση και υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού, γεγονός που επέτρεψε τη συγκρότηση ενός επιστημονικά τεκμηριωμένου και τεχνικά αξιόπιστου ψηφιακού αποθετηρίου. Αποτελεί το δεύτερο έργο που υλοποιείται μέσα σε διάστημα μόλις τριών ετών στην περιοχή, μετά το ψηφιακό αποθετήριο της μουσικής των Βλάχων, και έρχεται να ενεργοποιήσει ένα πολύτιμο υλικό που μέχρι πρόσφατα παρέμενε διάσπαρτο ή αναξιοποίητο .

Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε ενδεικτικά μερικούς θεματικούς άξονες (πχ ιστορικές περιόδους, γλωσσικό ιδίωμα, συγκεκριμένες παραδόσεις) στους οποίους κινούνται οι αφηγήσεις/ μαρτυρίες;
Αρχικά να αναφέρω ότι το υλικό του αρχείου καλύπτει χρονικά από τα μέσα του 20ού αιώνα έως και τον 21ο αιώνα που διανύουμε, αποτυπώνοντας τόσο παλαιότερες μνήμες όσο και σύγχρονες βιωματικές αφηγήσεις. Τα τεκμήρια κινούνται σε ένα ευρύ φάσμα θεματικών αξόνων που αποτυπώνουν το πολιτισμικό μωσαϊκό του Ρουμλουκιού και ευρύτερα της Μακεδονίας: αφηγήσεις ζωής, κοινωνικές και επαγγελματικές πρακτικές, γλωσσικές ιδιαιτερότητες, έθιμα του κύκλου του χρόνου και της ζωής, μουσικές παραδόσεις, τραγούδια και οργανικοί σκοποί. Το υλικό αναδεικνύει τη συνύπαρξη διαφορετικών παραδόσεων, βιωμάτων και αφηγήσεων μέσα στον ίδιο γεωγραφικό χώρο.

Πώς επιλέχθηκαν οι άνθρωποι που συμμετείχαν στις συνεντεύξεις; Υπήρξαν φωνές ή ιστορίες που σας εξέπληξαν ή σας συγκίνησαν ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της συλλογής;
Η επιλογή των συμμετεχόντων βασίστηκε στη βιωματική τους σχέση με τον τόπο και στη βαθιά γνώση της τοπικής κοινωνίας. Καθοριστική υπήρξε η συνεργασία με τον τοπικό ερευνητή Αχιλλέα Τσιάρα, ο οποίος εδώ και χρόνια έχει ερευνήσει την περιοχή της Μελίκης και διατηρεί εκτεταμένο πρωτογενές αρχειακό υλικό, ηχητικό και οπτικοακουστικό. Στο έργο συμμετείχαν συνολικά είκοσι ντόπιοι άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών, ανάμεσά τους και άτομα νεότερης γενιάς, στοιχείο που αναδεικνύει τη διαγενεακή συνέχεια και τη ζωντανή αξία του εγχειρήματος. Πολλές αφηγήσεις ξεχώρισαν όχι για τη «μεγάλη ιστορία» τους, αλλά για τον τρόπο με τον οποίο αποτύπωναν την καθημερινότητα, τις αλλαγές του τόπου και τη σχέση των ανθρώπων με την παράδοση. Μετά από ατελείωτες ώρες ενασχόλησης με το υλικό, αναπτύχθηκε μια ουσιαστική εξοικείωση με τα πρόσωπα, μέσα από την παρατήρηση και την αποκωδικοποίηση του συναισθήματός τους.

Αντιστεκόμενη στην αποκλειστική έμφαση στην τεχνική αρτιότητα και στην πίεση του χρόνου που επιβάλλει κάθε project, η ομάδα επηρεάστηκε βαθιά από την ουσία και το βάθος όσων είχαν να μοιραστούν οι συνεντευξιαζόμενοι. Ιδιαίτερα έντονη παραμένει η εικόνα ενός παλιού ρουγκατσάρη, αλλά και ενός νέου ανθρώπου, που μιλούσε με περηφάνια για τη μεθεκτική εμπειρία της συμμετοχής του στη στιγμή της τέλεσης του εθίμου.

Όταν δουλεύεις με προφορικές μαρτυρίες, πώς ισορροπείς ανάμεσα στη μνήμη –που είναι συχνά υποκειμενική– και την ιστορική τεκμηρίωση; Σας ενδιέφερε καθόλου αυτή η «ατέλεια» της μνήμης;
Η μνήμη, με όλη την υποκειμενικότητά της, δεν αντιμετωπίζεται ως αδυναμία αλλά ως ουσιαστικό κλειδί για την κατανόηση του αρχείου και του ίδιου του τόπου. Οι προφορικές μαρτυρίες κουβαλούν συναίσθημα, βιώματα και προσωπικές αναγνώσεις του παρελθόντος, στοιχεία που δεν μπορούν ούτε πρέπει να αποστειρωθούν –αυτά τα στοιχεία του πρωτογενούς υλικού είναι, μάλιστα, που δημιουργούν την αδιαμεσολάβητη παρακαταθήκη.

Μέσα από την προσεκτική επιστημονική καθοδήγηση της επιστημονικής υπεύθυνης του έργου, κας Νάντιας Μαχά -Μπιζούμη, τη χρήση μεταδεδομένων και μια σαφή θεματική οργάνωση, οι αφηγήσεις εντάσσονται στο ιστορικό τους πλαίσιο, χωρίς να χάνουν τη ζωντάνια και την ανθρώπινη διάστασή τους. Αυτή η ισορροπία επιτρέπει στο αρχείο να λειτουργεί ταυτόχρονα ως πηγή έρευνας και ως χώρος αφήγησης, όπου το παρελθόν δεν παρουσιάζεται ως κάτι στατικό, αλλά ως μια εμπειρία που συνεχίζει να συνομιλεί με το παρόν.

Το αρχείο περιλαμβάνει πάνω από 600 τεκμήρια. Τι είδους υλικό θα λέγατε ότι κυριαρχεί; Ιστορίες καθημερινής ζωής, τραγούδια, έθιμα, βιώματα από ιστορικά γεγονότα;
Κυριαρχούν οι προφορικές μαρτυρίες και οι αφηγήσεις ζωής, πλαισιωμένες από ένα ιδιαίτερα σημαντικό σώμα μουσικών καταγραφών – τραγούδια και οργανικούς σκοπούς – καθώς και φωτογραφικό και οπτικοακουστικό υλικό. Το αρχείο περιλαμβάνει κασέτες, βιντεοκασέτες, ηχογραφήσεις, παλιές και νεότερες φωτογραφίες, καθώς και σύγχρονο οπτικοακουστικό υλικό. Παράλληλα, ενσωματώνει νέες επιτόπιες καταγραφές και συνεντεύξεις ντόπιων κατοίκων που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του έργου. Όλο αυτό το υλικό οργανώνεται σε ένα ενιαίο και διευρυμένο σύνολο, όπου κάθε τεκμήριο συνομιλεί με τα υπόλοιπα μέσω του πεδίου «συσχετίσεων» στην πλατφόρμα και συμβάλλει στη συνολική αποτύπωση της πολιτισμικής εικόνας του τόπου.

Ποιο είναι το ιδανικό κοινό του Roumlouki Archive; Απευθύνεται κυρίως στους κατοίκους της περιοχής, στους ερευνητές ή και σε ανθρώπους που δεν είχαν μέχρι τώρα επαφή με το Ρουμλούκι;
Το Roumlouki Archive απευθύνεται όχι μόνο στους κατοίκους της περιοχής, αλλά και σε μελλοντικούς ερευνητές, επιστήμονες, φοιτητές, ιστοριοδίφες και καλλιτέχνες. Το πλούσιο μουσικό αρχείο το καθιστά ταυτόχρονα πηγή έμπνευσης για σύγχρονες καλλιτεχνικές προσεγγίσεις. Παράλληλα, λειτουργεί ως εργαλείο γνωριμίας για ανθρώπους που ζουν στην ευρύτερη περιοχή αλλά συχνά δεν γνωρίζουν τα χωριά και την πολιτισμική ταυτότητα του Ρουμλουκιού.

Ποιοι εργάστηκαν για την υλοποίηση του έργου;
Το έργο υλοποιήθηκε από τον πολιτιστικό φορέα ΧΟΡΟΔΡΑΣΕΙΣ, με τον συντονισμό της ομάδας MAESTRIA, μέσα από μια διεπιστημονική συνεργασία που συνδύασε την εμπειρία της τοπικής κοινότητας με την επιστημονική γνώση και την τεχνική εξειδίκευση. Την εθνογραφική έρευνα και τεκμηρίωση ανέλαβαν ο Αχιλλέας Τσιάρας και η Παναγιώτα Δήμου, ενώ την επιστημονική εποπτεία είχε η Νάντια Μαχά-Μπιζούμη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Λαογραφίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.

Παράλληλα, εξειδικευμένο τεχνικό τμήμα ανέλαβε τον σχεδιασμό και τη λειτουργία της ψηφιακής πλατφόρμας, σε στενή συνεργασία με επιστήμονες της Λαογραφίας, της Τοπικής Ιστορίας, της Βιβλιοθηκονομίας και της Ψηφιακής Καταλογογράφησης, συμβάλλοντας στη δημιουργία ενός ζωντανού, λειτουργικού και εξελισσόμενου ψηφιακού αποθετηρίου.

Μετά την ολοκλήρωση και την παρουσίαση του έργου την ερχόμενη Κυριακή 18 Ιανουαρίου, ποιο θα θέλατε να είναι το επόμενο βήμα; Υπάρχουν σκέψεις για εμπλουτισμό ή για αντίστοιχες δράσεις σε άλλες περιοχές;
Η παρουσίαση της Κυριακής στις 18 Ιανουαρίου 2026 στο Πνευματικό Κέντρο Αλεξάνδρειας, αποτελεί μία εκδήλωση δημοσιότητας και ελπίζουμε όχι το τέλος του έργου. Ήδη καθημερινά συγκεντρώνεται νέο αρχειακό υλικό, καθώς το ενδιαφέρον του κοινού έχει ενισχυθεί και ο κόσμος γνωρίζει πλέον ότι οι παλιές κασέτες, οι φωτογραφίες και τα προσωπικά του αρχεία μπορούν να «πιάσουν τόπο» μέσα σε ένα ενιαίο και διευρυμένο ψηφιακό αποθετήριο.

Καλούμε το κοινό να στηρίξει ενεργά το Roumlouki Archive με τη διάθεση του υλικού του, με την ελπίδα ότι θα καταφέρουμε να εξασφαλίσουμε νέα οικονομική επιχορήγηση για τον περαιτέρω εμπλουτισμό του. Στόχος είναι το αρχείο να παραμείνει ζωντανό και ωφέλιμο για ερευνητές, φοιτητές, μελετητές και καλλιτέχνες, αλλά και να αποτελέσει μια κοινή πολιτιστική παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές.