Πώς η θεωρία του Δαρβίνου συνδέεται με τον σεξισμό;
Πώς μπορεί να συνδέεται η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου με την επιλογή συντρόφου; Ευκολάκι.
Στη ζωή η εύρεση του κατάλληλου συντρόφου, αυτού που θα πεις «ναι, θέλω τα παιδιά του», είναι δύσκολη και απαιτεί χρόνο. Οι απόγονοι επίσης απαιτούν τεράστια επένδυση πόρων -ψυχικών και οικονομικών. Ωστόσο, το σεξ προσφέρει κάτι το ανεκτίμητο: παιδιά που βιολογικά είναι καλύτερα από τους γονείς τους χάρη σε νέους και «καλύτερους» συνδυασμούς γονιδίων. Κι αυτό έγινε αντιληπτό από την επιστημονική κοινότητα επειδή ο Δαρβίνος συνειδητοποίησε ότι πολλά ζωικά είδη επιλέγουν προσεκτικά τους συντρόφους τους.
Υπάρχει όμως μια έμφυτη βιολογική ανισότητα. Τα ωάρια είναι σχετικά λίγα σε αριθμό –επομένως η επένδυσή τους απαιτεί ρίσκο– ενώ το σπέρμα είναι μικρό και άφθονο. Δεδομένου ότι το ρίσκο τείνει να αφορά περισσότερο τα ωάρια, το θηλυκό είναι συχνά πιο επιλεκτικό φύλο (ενώ τα αρσενικά ανταγωνίζονται για να επιλεγούν).
Όμως, σύμφωνα με μια νέα μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο Science, η πατριαρχική κοσμοθεωρία του Κάρολου Δαρβίνου τον οδήγησε στο να απορρίψει τη γυναικεία εκπροσώπηση στη διαδικασία του ζευγαρώματος.
Υποβάθμισε επίσης τον ρόλο των διαφορών μεταξύ των θηλυκών σε άλλα είδη ζώων, υποθέτοντας ότι ήταν μάλλον πανομοιότυπος ο τρόπος συμπεριφοράς τους, και έπαιρνε πάντα παρόμοιες αποφάσεις. Ταυτόχρονα, πίστευε ότι υπάρχει τεράστια ποικιλία μεταξύ των αρσενικών που πάλευαν για τη γυναικεία προσοχή επιδεικνύοντας εκπληκτικές σειρές δεξιοτήτων και ομορφιάς. Αυτό ενίσχυσε την ανδρική κυριαρχία, και τον πρωταγωνιστικό τους ρόλο στη σεξουαλικής επιλογή, ακόμα κι αν μερικές φορές έκαναν την επιλογή οι γυναίκες.
Αλλά ισχύουν σήμερα οι ιδέες του Δαρβίνου για τη σεξουαλική επιλογή;
Όταν τα ζώα επιλέγουν έναν σύντροφο, η εμφάνιση, ο ήχος και η μυρωδιά τους μπορούν να είναι ακριβείς οδηγοί για την ικανότητα επιβίωσης του υποψήφιου συντρόφου. Για παράδειγμα, τα μεγάλα κέρατα στα ελάφια είναι ένας καλός δείκτης μαχητικής ικανότητας, κυριαρχίας και συνολικής φυσικής κατάστασης. Αλλά πολλά άλλα χαρακτηριστικά μπορούν να επιλεγούν επειδή, αν και τα κέρατα κατά τα άλλα είναι ευδιάκριτα και ελκυστικά, μπορεί να αποτελούν κακό οδηγό για τη συνολική γενετική ποιότητα.
Τα θηλυκά μπορεί να εξελιχθούν με τέτοιο τρόπο ώστε να επιλέγουν συντρόφους με τους οποίους οι απόγονοί τους είναι λιγότερο πιθανό να επιβιώσουν, υπό την προϋπόθεση ότι θα αποκτήσουν περισσότερους τέτοιους απογόνους ως αντάλλαγμα. Σε ορισμένα είδη ψαριών, για παράδειγμα, η ελκυστικότητα του αρσενικού συνδέεται με γονίδια που μπορούν να μειώσουν την επιβίωσή τους. Επομένως, τα θηλυκά αντιμετωπίζουν ένα δίλημμα: ζευγαρώνουν με ένα πιο ελκυστικό αρσενικό και δημιουργούν μερικούς πολύ ελκυστικούς αλλά κατά τα άλλα λιγότερο «ζωηρούς» απογόνους ή ζευγαρώνουν με ένα λιγότερο ελκυστικό αρσενικό για να μεγιστοποιήσουν την επιβίωση των απογόνων; Ποια στρατηγική θα δημιουργήσει τους περισσότερους απογόνους;
Μπερδευτήκατε; Ας δώσουμε ένα παράδειγμα
Η ουρά του παγωνιού αποτελεί στην πραγματικότητα μειονέκτημα στις περισσότερες πτυχές της ζωής του – τον εμποδίζει στην πτήση και την αποφυγή των αρπακτικών – αλλά ελκύει τα θηλυκά. Ωστόσο, ταυτόχρονα η δυνατότητα του αρσενικού να διαχειριστεί αυτό το μειονέκτημα και να επιβιώσει, είναι από μόνη της δείκτης καλής συνολικής γενετικής ποιότητας.
Ωστόσο, δεν επιλέγουν πάντα οι γυναίκες. Στα κυνηγετικά ψάρια, τα αρσενικά είναι αυτά που είναι υπεύθυνα για τη γέννα, αφού μεταφέρνουν τα γονιμοποιημένα αυγά μέχρι να εκκολαφθούν, και τα θηλυκά είναι αυτά που ανταγωνίζονται μεταξύ τους για να εξασφαλίσουν την προσοχή των αρσενικών.
Η βέλτιστη επιλογή συντρόφου δεν είναι ίδια για όλα τα όντα, μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις το θέμα είναι και ηλικιακό. Για παράδειγμα, οι νεότερες πτιλονορρυγχίδες (ένα είδος πτηνού) τρομάζουν από τα δραστήρια αρσενικά, ενώ τα μεγαλύτερα θηλυκά ελκύονται από αυτά. Και πολλά ψάρια αλλάζουν το φύλο τους κατά τη διάρκεια της ζωής τους – άρα και το φύλο του συντρόφου τους.
Επομένως, οι έρευνες που ακολούθησαν μετά τη θεωρία του Δαρβίνου αποκαλύπτουν ότι η επιλογή συντρόφου είναι μια πολύ πιο περίπλοκη διαδικασία, και διέπεται από διαφορές και στα δύο φύλα.
Ήταν ο Δαρβίνος σεξιστής;
Υπάρχουν σίγουρα κάποιες ενδείξεις ότι ο Δαρβίνος υποτίμησε τη σημασία του είδους, της στρατηγικής και ακόμη και της ανάγκης για σεξ στα περισσότερα θηλυκά ζώα.
Για παράδειγμα, ο Δαρβίνος έδωσε λίγη έμφαση στους μηχανισμούς σεξουαλικής επιλογής που λειτουργούν μετά το ζευγάρωμα. Τα θηλυκά πουλιά και τα θηλαστικά μπορούν να επιλέξουν να ζευγαρώσουν με πολλά αρσενικά και το σπέρμα τους μπορεί να ανταγωνιστεί για να γονιμοποιήσει ένα ή περισσότερα ωάρια εντός της αναπαραγωγικής οδού.
Οι γάτες, οι σκύλοι και άλλα ζώα μπορούν να γεννήσουν απογόνους σε μία γέννα από πολλούς πατέρες, αυτό που ονομάζεται «ετεροπατρική υπεργονιμοποίηση». Υπάρχει ακόμη και η θεωρία ότι το ανθρώπινο πέος – όντας παχύτερο από των συγγενών πρωτευόντων θηλαστικών – είναι έτσι δομημένο ώστε να μετατοπίζει το σπέρμα των ανταγωνιστικών αρσενικών.
Ένα είδος πτηνού, η γαλαζοπαπαδίτσα, συχνά ζευγαρώνει με πολλά αρσενικά προκειμένου να διασφαλίσει την προστασία της - μια κάπως χειριστική στρατηγική όταν η πατρότητα για τους υποψήφιους μπαμπάδες είναι αβέβαιη. Όλα αυτά αμφισβητούν την υπόθεση του Δαρβίνου ότι τα θηλυκά είναι σχετικά παθητικά και δεν έχουν στρατηγική και απλώς επιλέγουν σύντροφο.
Αναπόφευκτα, η κοσμοθεωρία του Δαρβίνου διαμορφώθηκε από την κουλτούρα της εποχής του. Σε μια επιστολή του από το 1882, έγραψε: «Σίγουρα πιστεύω ότι οι γυναίκες, αν και γενικά ανώτερες από τους άνδρες είναι κατώτερες διανοητικά. Και μου φαίνεται ότι υπάρχει μεγάλη δυσκολία στο να γίνουν διανοητικά ίσες με τον άνδρα».
Δεν αποτελεί έκπληξη ότι υπάρχουν πολλά που ο Δαρβίνος δεν καταλάβαινε πλήρως. Ο Δαρβίνος –όπως ο Άλμπερτ Αϊνστάιν και ο Έντγκαρ Άλαν Πόε– παντρεύτηκε την πρώτη του ξαδέρφη, Emma Wedgwood. Κατά ειρωνικό τρόπο, δεν γνώριζε τίποτα για τη γενετική και τους μηχανισμούς με τους οποίους οι στενοί συγγενείς είναι πιο πιθανό να έχουν απογόνους με ορισμένες γενετικές ασθένειες. Περιέργως, οι στενότεροι συγγενείς μας στο δέντρο της ζωής, οι χιμπατζήδες, παρακάμπτουν φυσικά αυτό το πρόβλημα, καθώς τα θηλυκά επιλέγουν συντρόφους που είναι πιο μακρινοί συγγενείς τους.
Παρά τις παραλείψεις της, ωστόσο, η θεωρία του Δαρβίνου ήταν πιο ριζοσπαστική από οτιδήποτε προηγήθηκε. Όταν συνδυάζονται με την επακόλουθη κατανόηση της γενετικής και της κληρονομικότητας, τα γραπτά του Δαρβίνου εξακολουθούν να αποτελούν το θεμέλιο όλης της σύγχρονης εξελικτικής βιολογίας.
Υπάρχει όμως μια έμφυτη βιολογική ανισότητα. Τα ωάρια είναι σχετικά λίγα σε αριθμό –επομένως η επένδυσή τους απαιτεί ρίσκο– ενώ το σπέρμα είναι μικρό και άφθονο. Δεδομένου ότι το ρίσκο τείνει να αφορά περισσότερο τα ωάρια, το θηλυκό είναι συχνά πιο επιλεκτικό φύλο (ενώ τα αρσενικά ανταγωνίζονται για να επιλεγούν).
Όμως, σύμφωνα με μια νέα μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο Science, η πατριαρχική κοσμοθεωρία του Κάρολου Δαρβίνου τον οδήγησε στο να απορρίψει τη γυναικεία εκπροσώπηση στη διαδικασία του ζευγαρώματος.
Υποβάθμισε επίσης τον ρόλο των διαφορών μεταξύ των θηλυκών σε άλλα είδη ζώων, υποθέτοντας ότι ήταν μάλλον πανομοιότυπος ο τρόπος συμπεριφοράς τους, και έπαιρνε πάντα παρόμοιες αποφάσεις. Ταυτόχρονα, πίστευε ότι υπάρχει τεράστια ποικιλία μεταξύ των αρσενικών που πάλευαν για τη γυναικεία προσοχή επιδεικνύοντας εκπληκτικές σειρές δεξιοτήτων και ομορφιάς. Αυτό ενίσχυσε την ανδρική κυριαρχία, και τον πρωταγωνιστικό τους ρόλο στη σεξουαλικής επιλογή, ακόμα κι αν μερικές φορές έκαναν την επιλογή οι γυναίκες.
Αλλά ισχύουν σήμερα οι ιδέες του Δαρβίνου για τη σεξουαλική επιλογή;
Όταν τα ζώα επιλέγουν έναν σύντροφο, η εμφάνιση, ο ήχος και η μυρωδιά τους μπορούν να είναι ακριβείς οδηγοί για την ικανότητα επιβίωσης του υποψήφιου συντρόφου. Για παράδειγμα, τα μεγάλα κέρατα στα ελάφια είναι ένας καλός δείκτης μαχητικής ικανότητας, κυριαρχίας και συνολικής φυσικής κατάστασης. Αλλά πολλά άλλα χαρακτηριστικά μπορούν να επιλεγούν επειδή, αν και τα κέρατα κατά τα άλλα είναι ευδιάκριτα και ελκυστικά, μπορεί να αποτελούν κακό οδηγό για τη συνολική γενετική ποιότητα.
Τα θηλυκά μπορεί να εξελιχθούν με τέτοιο τρόπο ώστε να επιλέγουν συντρόφους με τους οποίους οι απόγονοί τους είναι λιγότερο πιθανό να επιβιώσουν, υπό την προϋπόθεση ότι θα αποκτήσουν περισσότερους τέτοιους απογόνους ως αντάλλαγμα. Σε ορισμένα είδη ψαριών, για παράδειγμα, η ελκυστικότητα του αρσενικού συνδέεται με γονίδια που μπορούν να μειώσουν την επιβίωσή τους. Επομένως, τα θηλυκά αντιμετωπίζουν ένα δίλημμα: ζευγαρώνουν με ένα πιο ελκυστικό αρσενικό και δημιουργούν μερικούς πολύ ελκυστικούς αλλά κατά τα άλλα λιγότερο «ζωηρούς» απογόνους ή ζευγαρώνουν με ένα λιγότερο ελκυστικό αρσενικό για να μεγιστοποιήσουν την επιβίωση των απογόνων; Ποια στρατηγική θα δημιουργήσει τους περισσότερους απογόνους;
Μπερδευτήκατε; Ας δώσουμε ένα παράδειγμα
Η ουρά του παγωνιού αποτελεί στην πραγματικότητα μειονέκτημα στις περισσότερες πτυχές της ζωής του – τον εμποδίζει στην πτήση και την αποφυγή των αρπακτικών – αλλά ελκύει τα θηλυκά. Ωστόσο, ταυτόχρονα η δυνατότητα του αρσενικού να διαχειριστεί αυτό το μειονέκτημα και να επιβιώσει, είναι από μόνη της δείκτης καλής συνολικής γενετικής ποιότητας.
Ωστόσο, δεν επιλέγουν πάντα οι γυναίκες. Στα κυνηγετικά ψάρια, τα αρσενικά είναι αυτά που είναι υπεύθυνα για τη γέννα, αφού μεταφέρνουν τα γονιμοποιημένα αυγά μέχρι να εκκολαφθούν, και τα θηλυκά είναι αυτά που ανταγωνίζονται μεταξύ τους για να εξασφαλίσουν την προσοχή των αρσενικών.
Η βέλτιστη επιλογή συντρόφου δεν είναι ίδια για όλα τα όντα, μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις το θέμα είναι και ηλικιακό. Για παράδειγμα, οι νεότερες πτιλονορρυγχίδες (ένα είδος πτηνού) τρομάζουν από τα δραστήρια αρσενικά, ενώ τα μεγαλύτερα θηλυκά ελκύονται από αυτά. Και πολλά ψάρια αλλάζουν το φύλο τους κατά τη διάρκεια της ζωής τους – άρα και το φύλο του συντρόφου τους.
Επομένως, οι έρευνες που ακολούθησαν μετά τη θεωρία του Δαρβίνου αποκαλύπτουν ότι η επιλογή συντρόφου είναι μια πολύ πιο περίπλοκη διαδικασία, και διέπεται από διαφορές και στα δύο φύλα.
Ήταν ο Δαρβίνος σεξιστής;
Υπάρχουν σίγουρα κάποιες ενδείξεις ότι ο Δαρβίνος υποτίμησε τη σημασία του είδους, της στρατηγικής και ακόμη και της ανάγκης για σεξ στα περισσότερα θηλυκά ζώα.
Για παράδειγμα, ο Δαρβίνος έδωσε λίγη έμφαση στους μηχανισμούς σεξουαλικής επιλογής που λειτουργούν μετά το ζευγάρωμα. Τα θηλυκά πουλιά και τα θηλαστικά μπορούν να επιλέξουν να ζευγαρώσουν με πολλά αρσενικά και το σπέρμα τους μπορεί να ανταγωνιστεί για να γονιμοποιήσει ένα ή περισσότερα ωάρια εντός της αναπαραγωγικής οδού.
Οι γάτες, οι σκύλοι και άλλα ζώα μπορούν να γεννήσουν απογόνους σε μία γέννα από πολλούς πατέρες, αυτό που ονομάζεται «ετεροπατρική υπεργονιμοποίηση». Υπάρχει ακόμη και η θεωρία ότι το ανθρώπινο πέος – όντας παχύτερο από των συγγενών πρωτευόντων θηλαστικών – είναι έτσι δομημένο ώστε να μετατοπίζει το σπέρμα των ανταγωνιστικών αρσενικών.
Ένα είδος πτηνού, η γαλαζοπαπαδίτσα, συχνά ζευγαρώνει με πολλά αρσενικά προκειμένου να διασφαλίσει την προστασία της - μια κάπως χειριστική στρατηγική όταν η πατρότητα για τους υποψήφιους μπαμπάδες είναι αβέβαιη. Όλα αυτά αμφισβητούν την υπόθεση του Δαρβίνου ότι τα θηλυκά είναι σχετικά παθητικά και δεν έχουν στρατηγική και απλώς επιλέγουν σύντροφο.
Αναπόφευκτα, η κοσμοθεωρία του Δαρβίνου διαμορφώθηκε από την κουλτούρα της εποχής του. Σε μια επιστολή του από το 1882, έγραψε: «Σίγουρα πιστεύω ότι οι γυναίκες, αν και γενικά ανώτερες από τους άνδρες είναι κατώτερες διανοητικά. Και μου φαίνεται ότι υπάρχει μεγάλη δυσκολία στο να γίνουν διανοητικά ίσες με τον άνδρα».
Δεν αποτελεί έκπληξη ότι υπάρχουν πολλά που ο Δαρβίνος δεν καταλάβαινε πλήρως. Ο Δαρβίνος –όπως ο Άλμπερτ Αϊνστάιν και ο Έντγκαρ Άλαν Πόε– παντρεύτηκε την πρώτη του ξαδέρφη, Emma Wedgwood. Κατά ειρωνικό τρόπο, δεν γνώριζε τίποτα για τη γενετική και τους μηχανισμούς με τους οποίους οι στενοί συγγενείς είναι πιο πιθανό να έχουν απογόνους με ορισμένες γενετικές ασθένειες. Περιέργως, οι στενότεροι συγγενείς μας στο δέντρο της ζωής, οι χιμπατζήδες, παρακάμπτουν φυσικά αυτό το πρόβλημα, καθώς τα θηλυκά επιλέγουν συντρόφους που είναι πιο μακρινοί συγγενείς τους.
Παρά τις παραλείψεις της, ωστόσο, η θεωρία του Δαρβίνου ήταν πιο ριζοσπαστική από οτιδήποτε προηγήθηκε. Όταν συνδυάζονται με την επακόλουθη κατανόηση της γενετικής και της κληρονομικότητας, τα γραπτά του Δαρβίνου εξακολουθούν να αποτελούν το θεμέλιο όλης της σύγχρονης εξελικτικής βιολογίας.
